08 april 2019 - Wies Willems

Het leek de laatste jaren de goede kant op te gaan met Guatemala. Na de bloedige Burgeroorlog (1960 – 1996) brachten de Vredesakkoorden en de oprichting van de Internationale Commissie tegen de Straffeloosheid in Guatemala (CICIG) hoop. Vandaag staan de democratie en rechtstaat opnieuw onder zware druk. Internationale solidariteit is meer dan ooit nodig. 

De Vredesakkoorden van 1996 gaven voorzichtige hoop op een meer rechtvaardige samenleving. In 2006 tekende de regering van Guatemala bovendien een overeenkomst met de Verenigde Naties voor de oprichting van de CICIG (Internationale Commissie tegen de Straffeloosheid in Guatemala). Dit onafhankelijke orgaan moet staatsinstellingen ondersteunen bij de ontmanteling van georganiseerde misdaad en corruptienetwerken.

Deze structuren aanpakken, is essentieel om alle Guatemalteken de kans op inspraak en een waardig leven te geven. De enorme concentratie van de politieke en economische macht, de corruptie en het geweld blijven immers ook vandaag nog de hoofdoorzaken van het gebrek aan ontwikkelingskansen voor de (inheemse) meerderheid van de bevolking.

Strijd tegen straffeloosheid

In totaal werden de voorbije vier jaar meer dan 680 personen vervolgd en waren er meer dan 300 veroordelingen als gevolg van CICIG-onderzoeken.

Het werk van de CICIG, onder leiding van de Colombiaanse jurist Ivan Velásquez, wordt wereldwijd geprezen. De Commissie bracht bijvoorbeeld aan het licht dat machtige bedrijfsleiders op illegale wijze de campagne financierden van voormalig president Otto Perez Molina. Molina bleek op zijn beurt betrokken bij een groot corruptieschandaal met de douane. In 2015 moest Molina onder druk van grootschalige volksprotesten opstappen. Vandaag zit de ex-president in de gevangenis, in afwachting van zijn proces.

Bij de presidentsverkiezingen van 2015 kwam tv-komiek Jimmy Morales als winnaar uit de bus. Zijn partij geniet vooral de steun van (oud-)militairen en beschermt de belangen van de economische elite. Eén van Morales' grote campagnebeloftes was corruptiebestrijding. Maar in 2017 werd Morales, net als verschillende familieleden en anderen uit zijn directe entourage, door de CICIG zelf beschuldigd van illegale campagnefinanciering.

President Morales besloot het mandaat van de CICIG niet te verlengen. Iván Velásquez, het hoofd van de CICIG, werd de toegang tot het land ontzegd.

Sindsdien leeft president Jimmy Morales op voet van oorlog met de CICIG. In september vorig jaar belette hij Ivan Velásquez het land binnen te reizen, en begin dit jaar kondigde Morales aan het mandaat van de CICIG niet meer te willen verlengen na september 2019. Een uitspraak waarmee hij ingaat tegen afspraken met de Verenigde Naties. De CICIG zet haar werk vandaag verder, maar noodgedwongen onder de radar.

Aanvallen op milieu- en mensenrechtenverdedigers

De CICIG-kwestie is een treffend voorbeeld van het politiek klimaat in Guatemala anno 2019, dat bij velen herinneringen oproept aan de donkerste dagen van de Burgeroorlog. Niet alleen kritische advocaten en rechters, maar ook ngo’s en mensenrechtenverdedigers worden steeds meer geïntimideerd, vervolgd, bedreigd en aangevallen. In 2018 werden volgens de ngo UDEFEGUA 26 mensenrechtenverdedigers vermoord in Guatemala.

Het gevaarlijkst is de situatie voor leiders van inheemse en boerengemeenschappen, die opkomen voor hun rechten op land en water in de context van conflicten met grootschalige plantages van oliepalm of suikerriet, waterkrachtcentrales en mijnbouwprojecten. De Speciale Rapporteur van de Verenigde Naties voor Inheemse Volkeren benadrukte tijdens een bezoek aan Guatemala in 2018 nog de plicht van de overheid om het recht van inheemse gemeenschappen op voorafgaande, vrije en geïnformeerde raadpleging te respecteren.

Plataforma Internacional contra la Impunidad (Internationaal Platform tegen de Straffeloosheid), een partnerorganisatie van Broederlijk Delen, zet zich in voor de bescherming van milieu- en mensenrechtenverdedigers in Guatemala in het bijzonder op het platteland via vorming en internationale beleidsbeïnvloeding. Bijzondere aandacht gaat naar de grote impact van lastercampagnes, criminalisering en gevangenschap op vrouwelijke activisten. In gevangenissen zijn vrouwen bijvoorbeeld heel vaak het slachtoffer van seksueel geweld. De situatie van vrouwen was dan ook één van de voornaamste aandachtspunten tijdens de politieke tour van Ana Lucía Morán in Brussel.

Presidentsverkiezingen

In juni zijn er presidentsverkiezingen in Guatemala. Het Internationaal Platform en andere organisaties hopen op een koerswijziging. Maar ze vrezen dat de entourage van Morales haar macht verder zal bestendigen, via presidentskandidate Sandra Torres van de partij Nationale Eenheid van de Hoop. Zij heeft Morales tijdens zijn regeerperiode altijd mee de hand boven het hoofd gehouden. Morales zelf kan zich niet meer kandidaat stellen.

De belangrijkste uitdager van Torres is de linkse en populaire Thelma Aldana, de voormalige procureur-generaal die nauw samenwerkte met de CICIG. Samen met Ivan Velásquez was ze in 2018 laureaat van de Right Livelihood Award (of 'Alternatieve Nobelprijs'), een belangrijke erkenning van haar werk rond corruptiebestrijding. Maar Aldana werd door het Verkiezingstribunaal uitgesloten als kandidaat, na aanklachten van onder meer belastingfraude door haar politieke tegenstanders. Er loopt momenteel nog een beroepsprocedure tegen deze uitspraak.

Europa spreekt zich uit

Gezien de snel verslechterende politieke situatie in Guatemala, waarbij de regering geen gehoor geeft aan de eisen van sociale organisaties en ngo’s, zijn internationale druk en solidariteit des te meer noodzakelijk. Op Europees niveau stond Guatemala de voorbije weken alvast hoog op de agenda. Er was dan ook veel interesse voor de tour die Broederlijk Delen organiseerde met Ana Lucía Morán.

Het Europees Parlement nam op 14 maart 2019 een kritische resolutie aan over de mensenrechtensituatie in het land. Daarin spreekt het Parlement onder meer "zijn diepe bezorgdheid uit over het toegenomen aantal moorden en gewelddaden en over de onveiligheid voor alle burgers, en met name vrouwen en mensenrechtenverdedigers." EU-LAT Network, een internationaal lobbynetwerk waarvan Broederlijk Delen lid is, bereidde deze tekst mee voor in samenwerking met partnerorganisaties op het terrein.

Op 26 maart 2019 publiceerde ook Mogherini, de Hoge Vertegenwoordiger van de EU voor Buitenlandse Zaken, een communiqué over de situatie in Guatemala, waarin ze zegt dat "de EU verontrust is over het toenemende aantal aanvallen en moorden op mensenrechtenverdedigers" en waarin ze de regering van Guatemala oproept "de fundamentele democratische beginselen, de mensenrechten en de onafhankelijkheid van het grondwettelijk hof van het land te eerbiedigen." Verder engageerde de EU zich ook om de CICIG financieel te blijven steunen en het verkiezingsproces nauwgezet op te volgen.

Deze steun van de Europese instellingen betekent een belangrijke opsteker voor mensenrechtenverdedigers zoals Ana Lucía Morán, die zich dagelijks en ondanks alle risico’s  blijven inzetten voor rechtvaardigheid in Guatemala.

Steun de boeren in Guatemala

 

Help een einde te maken aan de onrechtvaardigheid en de boeren te geven waar ze recht op hebben: hun eigen grond en een gelukkig, voorspoedig leven — weg van de honger en de armoede.

 

Doe nu een gift