“De waarheid doet pijn”, aldus bisschop Juan Gerardi tijdens de presentatie van Nunca Más, het eindrapport van de Waarheids- en Voorzieningscommissie over de mensenrechtenschendingen tijdens de burgeroorlog in Guatemala. Twee dagen later, op 26 april 1998, werd Gerardi vermoord teruggevonden in het centrum van Guatemala-Stad. Hoe is het gesteld met mensenrechten in Guatemala, twintig jaar na de moord op bisschop Gerardi? En hoe leeft Gerardi verder in de collectieve herinnering?

Het Nunca Más rapport bracht uitvoerig verslag uit over de naar schatting 200.000 moorden en verdwijningen tijdens de 36 jaar durende burgeroorlog. De conclusies waren vernietigend: het leger en de paramilitaire doodseskaders werden verantwoordelijk gesteld voor 80 procent van de begane wreedheden. Typisch voor Guatemala was het surrealistische onderzoek naar de “passionele” motieven voor de moord op Gerardi, waarbij de werkelijke opdrachtgevers buiten schot bleven.

Straffeloosheid regeert in Guatemala

Volgens Danilo Rivera, medewerker bij AVANCSO (Asociación para el Avance de las Ciencias Sociales), is er in de voorbije twintig jaar niet veel vooruitgang geboekt op het vlak van mensenrechten in Guatemala. “Het gerecht in Guatemala voert nog steeds strijd tegen een overheersende cultuur van straffeloosheid. De invloed van de conservatieve economische en militaire elite is alomvattend, ook op de werking van het gerecht.” Danilo’s eigen moeder wordt sinds 1983 vermist. Tot op vandaag weet de familie niet wat er met haar gebeurd is of waar ze begraven ligt.

Begin dit jaar overleed Generaal Rios Montt, één van de hoofdverantwoordelijken voor het bloedbad tijdens de burgeroorlog, terwijl zijn veroordeling was opgeschort. Een snelle begrafenis moest verhinderen dat zijn slachtoffers nogmaals zouden protesteren. Hun plan had het tegenovergestelde effect. De slachtoffers kwamen massaal op straat om de waarheid te eisen over de genocide op de Mayabevolking.

Daarenboven ligt er momenteel in het congres een wetsvoorstel voor waarmee men ruime amnestie wil kunnen verlenen aan alle betrokkenen in de burgeroorlog. Er zijn dus nog steeds machtige krachten aan het werk in Guatemala om de straffeloosheid te bestendigen.

Een blijvend voorbeeld

Gerardi stond heel dicht bij de verarmde en vergeten Mayabevolking. Volgens Ruth Tánchez, directrice bij Fundación Tierra Nuestra, steunde hij het volk onvoorwaardelijk in hun strijd voor de waarheid – zelf op gevaar van eigen leven. “Hij was zich erg bewust van het gevaar dat hij liep. Zo stelde hij ooit dat hij ‘de zware stappen kon horen van een groot monster.'”

Gerardi blijft een voorbeeld van moreel leiderschap. “Gerardi’s herinnering leeft verder in ons sociale vormingswerk,” stelt Tánchez. “Het Nunca Más rapport is nog steeds heel betekenisvol voor het werk in de gemeenschappen, vooral met de jongeren die de burgeroorlog niet hebben meegemaakt. Bovendien toont het voorbeeld van Gerardi hen dat er een ander soort leiderschap mogelijk is. De meerderheid van onze politici zijn het tegendeel van betrokken en verantwoorde leiders. Met de nagedachtenis van Gerardi proberen we jongeren te inspireren, want zij zijn onze hoop op een andere toekomst.”