Nadia Nsayi, beleidsmedewerker Congo bij Broederlijk Delen en Pax Christi Vlaanderen, hekelt het Belgische koloniale herdenkingsbeleid. Kritische verantwoording bij standbeelden van Leopold II is goed, maar niet voldoende.

Maak kolonisatie bespreekbaar

Wie het bordje van het standbeeld van koning Leopold II in Ekeren leest, krijgt voortaan een kritische uitleg over zijn verantwoordelijkheid in het misbruik van Congo. Leopold II is ongetwijfeld één van de meest omstreden figuren waarvan standbeelden het straatbeeld sieren. In de periode 1885-1908 was hij de eigenaar van een Afrikaans gebied dat 80 keer groter is dan België. Tot vandaag blijft zijn rol in Congo België achtervolgen.

De laatste jaren laten steeds meer jonge Belgen met Congolese roots hun stem horen in het debat over de gevolgen van de Belgische kolonisatie van Congo. Dat is een goede zaak want in een diverse samenleving mag je dat debat niet overlaten aan alleen oudere blanke mannen. Ik vind het een recht én mijn plicht om als jonge Belgisch-Congolese vrouw mijn steentje bij te dragen in dat debat.

Voor de ene is Leopold II een genie, voor de andere een massamoordenaar. Maar zou het niet kunnen dat hij beiden is?

En het is een gepolariseerd debat. Voor de ene is Leopold II een genie, voor de andere een massamoordenaar. Maar zou het niet kunnen dat hij beiden is? Hij bouwde een moderne Belgische staat met internationale allure. Daarin vinden we uitingen van zijn genialiteit. Maar die verwezenlijkingen kunnen niet losgekoppeld worden van de plundering van Congo’s grondstoffen en de uitbuiting van de inwoners. 

Weg met Leopold II?

Ik wil in een land wonen waar pijnlijke historische momenten in het collectieve geheugen zitten en niet vergeten worden.

In maart bezocht ik voor het eerst het nationale museum in Kinshasa (voormalig Leopoldstad). Aan de ingang staat een imposant beeld van Leopold II, nadat hij uit het straatbeeld in Kinshasa werd gehaald. Ook in België gaan er stemmen op om de beelden van de vorst naar musea te brengen. Ik ben geen voorstander. Want ik wil niet in een land wonen waar publieke verwijzingen naar de kolonisatie verdwijnen. Ik wil in een land wonen waar pijnlijke historische momenten in het collectieve geheugen zitten en niet vergeten worden. De kolonisatie van Congo is absoluut zo een moment.

België – eerst de vorst en later de overheid – controleerde 75 jaar lang een rijke kolonie. Prestigieuze gebouwen in België, zoals het Afrikamuseum, werden gefinancierd met geld uit Congo. Op die plaatsen volstaat het niet om Leopold II enkel kritisch te duiden. Het is ook belangrijk om er de slachtoffers te eren. België zag in Congo een groots winstgevend project. De kapitalistische motieven van de Belgische koning, de staat en de bedrijven hebben geleid tot de ontmenselijking en de dood van miljoenen Congolezen. Om dit project aanvaardbaar te maken, werd het gecombineerd met een ‘beschavingsmissie:’ zwarten moesten ‘opgevoed’ worden naar blank model.

Uiteraard waren er individuen die met goede bedoelingen naar Congo trokken om bij te dragen aan het sociale beleid van de kolonisatie. Toch moeten we anno 2018 ondubbelzinnig durven zeggen dat scholen en ziekenhuizen niet volstaan om het racistisch gelaat van het koloniaal systeem goed te praten.

Erfenis vandaag

Inzicht in kolonisatie kan ons leren om machtsverhoudingen tussen blank en zwart te duiden.

De kolonisatie is een historische realiteit die we niet meer kunnen terugdraaien. Maar we mogen ook niet blind zijn voor de zware erfenis waar we vandaag de dag nog mee leven. Er is meer aandacht voor de kolonisatie nodig. Op die manier gaan we onze multiculturele samenleving beter begrijpen. In eerste instantie alvast de grote Congolese gemeenschap in België waarmee we een geschiedenis delen. De jonge Belgisch-Congolese opiniemakers of voetbalspelers zoals Vincent Kompany en Michy Batshuayi zijn afstammelingen van Congolezen die ooit leefden onder de Belgische kolonisatie. Zij tonen ons dat migratie naar België een gevolg kan zijn van koloniale relaties in het verleden.

Kolonisatie beter begrijpen kan ons ook leren om machtsverhoudingen tussen blank en zwart beter te vatten. Uit studies blijkt dat Belgen van Congolese afkomst nog vaak geconfronteerd worden met vooroordelen die dateren uit de koloniale periode. Die vooroordelen worden problematisch als ze structureel racisme en discriminatie voeden. We moeten die problemen aanpakken om te streven naar een meer inclusieve samenleving op basis van respect en gelijkwaardig burgerschap. De afwezigheid van een echt gelijke kansen beleid leidt tot meer frustraties, spanningen en zelfs geweld.

Herdenkingsbeleid

Het bordje met kritische uitleg over Leopold II in Ekeren is één van de bewijzen dat onze samenleving kritischer wordt over haar eigen koloniale verleden. Maar het gaat te traag en gebeurt niet grondig genoeg. Er is nood aan een breed gedragen herdenkingsbeleid rond de Belgische kolonisatie van Congo. Media en onderwijs moeten hierin een cruciale rol spelen. Maar ook de publieke ruimte is belangrijk. Waarom niet het straatbeeld aanvullen met verwijzingen naar Congolese figuren?

Een eerbetoon aan Lumumba zou gelijk staan aan een eerbetoon voor het Congolese volk.

Na Brussel en Wallonië groeit ook in Vlaanderen de eis voor een eerbetoon aan de Congolese oud-premier Patrice Lumumba. Hij is een icoon van de onafhankelijkheidstrijd. Bovendien is de Belgische verantwoordelijkheid in de moord op Lumumba onbetwistbaar. Wereldwijd blijft hij een inspiratiebron voor vrijheidsbewegingen. Een eerbetoon aan Lumumba zou gelijk staan aan een eerbetoon voor het Congolese volk. Een volk dat sinds Leopold II de speelbal is van economische belangen. Maar ondanks alles blijft strijden voor vrijheid en welzijn. Kunnen we daar ook eens bij stilstaan?

Dit opiniestuk verscheen in De Standaard op 18 augustus 2018.