Zondag 20 oktober, een zonnige dag in de straten van La Paz, Bolivia. Familie en buren trekken samen richting de stemlokalen in hun buurt. Er heerst een gemoedelijke sfeer. Maar wat iedereen al vermoedde, zou een dag later harde werkelijkheid worden: dit was enkel stilte voor de storm. Lien Vermeersch, onze Lokale Vertegenwoordiger in Bolivia, brengt verslag uit van de hevige tweestrijd tussen huidig president Evo Morales en uitdager Carlos Mesa.

Dat deze verkiezing een tweestrijd zou worden, wist iedereen. Aan de ene zijde staat Evo Morales, de huidige inheemse president met zijn partij Movimiento al Socialismo (MAS), die al 13 jaar aan de macht is en met deze verkiezingen voor een vierde termijn gaat. Aan de andere zijde staat Carlos Mesa, met zijn centrum-rechtste partij Comunidad Ciudadana, die als eerste een tegenwicht beweert te bieden aan het huidige bewind en verandering belooft voor Bolivia. Om rechtstreeks verkozen te worden in Bolivia moet een kandidaat 50 % van de stemmen halen, of 10 % meer dan de tweede kandidaat. Indien niet, dan wordt een tweede ronde georganiseerd tussen beide kandidaten, twee maanden later.

Donderdagavond 24 oktober wordt Evo Morales uitgeroepen tot president van Bolivia. Het wordt zijn vierde ambtstermijn. Na de verkiezingen van zondag ontstond een zware polemiek over het tellen van de stemmen. Het kwam de voorbije dagen op verschillende plaatsen tot hevige straatprotesten. Hoe is het zover kunnen komen? Wat staat op het spel? En hoe moet het nu verder?

Het relaas van een bewogen week

Zondag 20 oktober

Zondagavond komen de eerste stemresultaten binnen. Om half elf zet het kiestribunaal de teller stop op 83 % van de getelde stemmen. 45 % van de stemmen gaan naar Evo Morales, 38 % naar Carlos Mesa. Mesa is er als de kippen bij: hij roept een tweede ronde uit, en is er van overtuigd dat zijn partij die zal winnen. In de tweede ronde kan hij immers rekenen op de stemmen van andere, kleinere oppositiepartijen. Een voorbarige maar strategische zet.

Evo Morales roept zich kort daarna uit als winnaar in de eerste ronde. Zijn partij is er is immers van overtuigd dat de 17% ontbrekende stemmen, die voornamelijk uit de provincies komen, waar de meerderheid traditioneel op Morales stemt, de doorslag zullen geven.

Maandag 21 oktober

Pas 23 uur later, op maandagnamiddag, wordt de telling hervat. Met 95 % van de getelde stemmen, loopt Morales 10,14 % uit op zijn voornaamste rivaal, Mesa. Net genoeg om de overwinning te claimen.

De oppositie erkent dit resultaat niet en spreekt van fraude. Het is immers vreemd dat het kiestribunaal, dat gecontroleerd wordt door de regeringspartij, lange tijd niets van zich liet horen, en plots de mogelijkheid op een tweede ronde verwerpt. Op sociale media circuleren filmpjes van fraudeuleuze praktijken met stemformulieren in Potosi en El Alto. Carlos Mesa roept zijn achterban op tot burgerlijke ongehoorzaamheid ter verdediging van hun democratische stem. Ook de Organization of American States (OAS) klaagt in een officiële verklaring de plots gewijzigde trend van de voorlopige resultaten aan, en stelt dat de radiostilte het vertrouwen in de verkiezingen bij de bevolking in gevaar heeft gebracht.

© Abad Miranda (Captur-Arte)

De situatie ontspoort. Militanten komen in verschillende steden op straat. In drie provincies worden bureaus van het Electoraal Orgaan vernield of in brand gestoken. In La Paz wordt de rector van de publieke universiteit UMSA aangevallen.

Dinsdag 22 oktober

De Europese Unie spreekt zijn "serieuze twijfels" uit over de transparantie van het verkiezingsproces, en later op de avond dient de vice-voorzitter van het electoraal hof zijn ontslag in.

Er wordt besloten op nog grotere schaal te protesteren. In Santa Cruz en in andere steden komen burgercomités samen en worden algemene stakingen aangekondigd. Via sociale media worden nieuwe protesten gepland. Carlos Mesa spoort permanente manifestaties aan, maar wijst geweld af.

Ondertussen nodigt de regering, na zoveel sociale protesten, de OAS uit om als onafhankelijke waarnemer een audit van het verkiezingsproces te organiseren. De regering hoopt zo de legitimiteit van het kiestribunaal terug te winnen. De OEA gaat akkoord, maar stelt dat hun aanbevelingen dan ook bindend moeten zijn. Een strategische zet om de gemoederen te bedaren volgens sommigen, opgezet spel volgens anderen.

Op dinsdagavond loopt de officiële stemtelling binnen. Met 96% van de getelde stemmen wordt nipt een tweede ronde voorspeld, maar het blijft afwachten.

© Abad Miranda (Captur-Arte)

De protesten gaan onverminderd verder. Het kiestribunaal wordt belaagd door een zelfgemaakte bom. De politie zet op verschillende plaatsen waterkanonnen en traangas in, er worden verschillende gewonden gemeld.

Woensdag 23 oktober

Op woensdagochtend laat Morales voor het eerst sinds zondagavond van zich horen. Tijdens een persconferentie roept hij de noodtoestand uit. Hij spoort zijn achterban aan zich te organiseren, om op een vreedzame manier op straat te komen en tegenwicht te bieden aan de opkomende staatsgreep. Hij voegt daaraan toe dat hij confrontaties wil vermijden, en dat het negeren van de inheemse stem een terugkeer naar het racisme is.

De OEA raadt aan een tweede verkiezingsronde te organiseren, ongeacht het uiteindelijke verkiezingsresultaat. Het gepolariseerde klimaat, het gebrek aan transparantie in het proces, de gecorrigeerde percentages en het nipte resultaat hebben immers zo’n hoge politieke en sociale spanningen gecreëerd, dat een tweede ronde onvermijdelijk is.

Ook 19 nationale ngo's spreken zich via een publiekelijke verklaring uit voor een tweede ronde. Ze vragen het kiestribunaal op te stappen, roepen burgers op tot permanente, geweldloze protesten, verwerpen de repressie van sociale mobilisaties door de politie en het leger.

© Abad Miranda (Captur-Arte)

Gedurende de dag trekken meerdere protestmarsen door de stad. Boeren en inheemse gemeenschappen, de traditionele achterban van Morales, komen vanuit El Alto naar het centrum. Universiteitsstudenten en kritische burgers in naam van de oppositie (maar daarom niet allemaal pro-Mesa) verzamelen tegen de vooravond in Sopocachi rond de zetel van het kiestribunaal. Allen roepen ze hetzelfde: "Mijn stem en de democratie moeten gerespecteerd worden!" Op sommige plekken komt het tot rellen tussen beide groepen. De politie wordt opnieuw massaal ingezet.

Donderdag 24 oktober

De voorlopige cijfers schommelen voortdurend rond de beslissende 10 %. Op donderdagochtend, met 98.35 % van de getelde stemmen, staat Morales 9.35 % voor op Mesa. Een paar uur eerder, met 98,1 % van de stemmen geteld, was dat nog 10.03 %.

's Avonds valt het verdict: Evo Morales wint, na tergend trage maar continue updates, de presidentsverkiezingen in Bolivia. Morales krijgt 47.07 % van alle Boliviaanse stemmen achter zijn naam, Mesa strandt op 36.51 %. Een verschil van 10.56 %. Een tweede ronde, waarvan werd gehoopd dat het de huidige sociale onrust zou bedaren, wordt van tafel geveegd op basis van 0.56 % van alle stemmen.

Evo Morales gaat voor een vierde ambtstermijn. De vraag is alleen, onder welke omstandigheden? Kort voor de telling werd afgerond, kwamen in alle grote steden van het land duizenden mensen op straat om de overwinning van Morales te ontkennen of te betwisten. Onder andere in Cochabamba en Santa Cruz kwam het daarbij tot hevige rellen met de uitbundige achterban van Morales. Ook de Europese Unie liet weten dat ze zich scharen achter de oproep van de OAS om een tweede ronde te organiseren, ongeacht het eindresultaat, en herinnert er aan dat de coöperatie tussen de EU en Bolivia gebaseerd is op democratische waarden, die te allen tijde moeten gerespecteerd worden.

Maar deze internationale waarschuwingen deren Morales niet, en zeker niet nu hij de overwinning behaalde. Sinds zijn overwinning, veranderde zijn discours, en met hem, dat van zijn achterban. Waar Morales eerder nog een afwachtende houding aannam, is de toon nu een stuk agressiever, en zelfs spottend. Zo suggereert hij dat de oproep van de OAS deel uitmaakt van een staatsgreep tegen zijn regering, noemt hij Mesa een lafaard en misdadiger, en stelt voor om de bevolking cursussen te geven over "hoe men stakingen organiseert".

No eres mi presidente! Vanwaar die tegenstand tegen Morales?

Vanwaar die extreme aversie voor Evo Morales, die tijdens de vorige drie verkiezingen respectievelijk nog 54 %, 64 % en 61 % van alle stemmen haalde, en internationaal wordt geprezen voor zijn sociaal beleid? Het is een feit: onder Morales daalde de ongelijkheid, kregen inheemse gemeenschappen een stem, en kreeg de economie een boost danzij een doorgedreven nationaliseringspolitiek.

Neo-liberaal extractief beleid

Het verschil tussen discours en praktijk wordt de laatste jaren echter steeds groter. De socialistische Evo Morales voert de laatste jaren een regelrecht neo-liberaal extractief beleid. Inheemse en boerengemeenschappen worden van hun territoria verdreven, ten voordele van grootschalige ontginning van mineralen, petroleum en gas, de bouw van waterkrachtcentrales en de agro-industrie, in verschillende streken van het land. Morales ontving vorige maand nog hevige internationale kritiek omwille van datzelfde beleid, dat de bosbranden in de Chiquitania in de hand heeft gewerkt.

Autoritair bewind

Bovendien controleert zijn regeringspartij, na zoveel jaar aan de macht, zowat alles. De MAS bezet al jaren de meerderheid in het parlement en heeft zowel de gerechtelijke als de electorale macht stevig in handen. De overheid legt ook steeds meer het zwijgen op aan kritische stemmen. In 2015 werden enkele kritische ngo's met uitzetting bedreigd voor hun "inmenging" in de politieke zaken van het land.

Omstreden referendum

In 2016 vond een grote ommekeer plaats, toen Morales een referendum verloor om zich opnieuw verkiesbaar te stellen in de huidige presidentsverkiezingen, tegen de grondwet in. Het Grondwettelijk Hof (dat gecontroleerd wordt door de MAS) oordeelde nadien dat de termijnlimieten een inbreuk zijn op de mensenrechten van kandidaten, waardoor Morales voor een vierde opeenvolgende ambt kon gaan. Ook de OEA steunde toen die beslissing. Sindsdien vonden overal in het land geregeld manifestaties plaats, naar aanleiding van 21-F, of 21 februari 2016, de dag waarop de meerderheid neen stemde tegen een vierde ambtstermijn voor Morales.

© Abad Miranda (Captur-Arte)

Dat Morales nu zo dicht tegen een overwinning aanleunt, en er aanwijzingen zijn voor verkiezingsfraude, is de druppel. De 21-F betogers zijn het beu. Getroffen gemeenschappen zijn het beu. Kritische ngo's en hogeropgeleiden zijn het beu. Er heerst diepe emotionele woede. "No eres mi presidente" (Jij bent mijn president niet). "El voto se respeta, carajo" (Mijn stem wordt gerespecteerd, verdomme). "Ya viene la dictadura" (We stevenen af op een dictatuur). Leuzen die de laatste dagen vaak werden gehoord.

Niet iedereen is voorstander van Carlos Mesa, Morales' belangrijkste tegenhanger, en zijn pover regeringsplan, maar een stem voor Mesa is tenminste een tegenstem voor Morales.

Wat nu?

Het lijkt er niet direct op dat de situatie hier heel binnenkort kalmeert, integendeel. Er wordt voorspeld dat de protesten zullen blijven aanhouden tot de officiële audit over het verkiezingsproces van de OAS wordt gepubliceerd. Maar dat kan misschien nog wel even duren. En dan valt het nog te af te wachten wat die audit precies zegt, en of Evo Morales een eventueel kritisch resultaat überhaupt zou aanvaarden.

Er worden overal in het land blokkades en stakingen aangekondigd, een aantal zelfs van "definitieve aard", tot Evo Morales opstapt of een tweede ronde erkent. In Potosi wordt een hongerstaking aangekondigd.