Q&A Delen als hefboom voor systeemverandering

Wat bedoelt Broederlijk Delen met systeemverandering?

Het neoliberale economische groeimodel houdt geen rekening met de draagkracht van de aarde, noch met de mens als sociaal en spiritueel persoon.

De afgelopen 50 jaar werden gekenmerkt door een almaar bredere en diepere verspreiding van het neoliberale economische groeimodel. Een model dat ontwikkeling van de mens vooral ziet als het verhogen van de individuele, materiële welstand, zodat de mens in staat is om zelf in zijn of haar levensbehoeften te voorzien. Deze beperkende visie houdt geen rekening met de draagkracht van de aarde. Als we de Westerse levensstandaard als maatstaf nemen voor het geheel van de wereldbevolking dan hebben we immers 6, 7 aardbollen nodig om in ieders materiële noden te voorzien. Maar ook de mens als sociaal en spiritueel persoon wordt in deze visie verwaarloosd. Mensen hebben meer nodig dan enkel materiële welstand om het leven als zinvol te ervaren. Broederlijk Delen stelt daarom een alternatief ontwikkelingsmodel voor, een andere manier van leven. Om dat te kunnen realiseren zal het huidige systeem van eindeloos groeien geleidelijk aan op de schop moeten, om ruimte te geven aan een nieuwe manier van leven, leven met genoeg, overal in de wereld. Zodat er effectief genoeg is voor iedereen. Dit vergt meer dan wat morrelen in de marge. Onze samenleving zal sociaal, politiek, economisch en cultureel op een andere leest geschoeid moeten worden.  

Waarom ijvert Broederlijk Delen voor systeemverandering?

Het neoliberale groeimodel heeft voor heel wat mensen welvaart gecreëerd maar die welvaart is zeer ongelijk verdeeld, tussen en in de landen. De kloof tussen arm en rijk wordt almaar groter. Het laatste Oxfam rapport over ongelijkheid leert ons dat in 2019 de 2.153 miljardairs van deze wereld evenveel rijkdom bezitten als de 4,6 miljard armsten. Bovendien heeft dit model steeds meer grondstoffen nodig om de groei gaande te houden. Tussen 1970 en vandaag verdubbelde het wereldwijde BNP. In dezelfde periode steeg het aantal gedolven grondstoffen van 27 miljard ton naar 92 miljard ton, meer dan een verdrievoudiging. Dit heeft een reusachtige impact op de ecosystemen van de aarde. Zowel de sociale als de ecologische gevolgen van het neoliberale economische model plaatsen ons vandaag voor het blok: we moeten het roer omgooien als we ervoor willen zorgen dat de mensenrechten overal worden gerealiseerd en tegelijk de grenzen van de planeet worden gerespecteerd.   

Wat zijn de sociale gevolgen van het neoliberale groeimodel?

Het groeimodel is, zoals de naam al aangeeft, gebaseerd op het in stand houden van continue economische groei. Beleidsmakers wereldwijd zijn doordrongen van het idee dat positieve cijfers van het Bruto Nationaal Product (BNP) dé belangrijkste maatstaf zijn voor succes. Al het overige is daaraan ondergeschikt. Maar om dat te kunnen blijven realiseren, ook in tijden van economische crisis, bespaart men steeds meer op sociale uitgaven. Daarnaast blijft men de belastingen voor bedrijven en investeerders verlagen, in de hoop dat dit de economie zal aanzwengelen. Het gevolg is dat rijkdom zich sinds de jaren ’80 langzaam maar zeker is gaan concentreren in de handen van almaar minder al heel erg rijke mensen. Door die lagere inkomsten uit belastingen van de sterkste schouders beschikken overheden bovendien over steeds minder middelen om goede publieke diensten als onderwijs, gezondheidszorg en sociale zekerheid te garanderen. Ongelijkheid heeft buitensporige proporties aangenomen. Hoe ongelijker een samenleving is, hoe groter de kans op meer armoede. Maar ongelijkheid heeft ook minder zichtbare gevolgen. De verontwaardiging en de frustratie van mensen die uit de boot vallen ondermijnt de samenleving en vormt een vruchtbare voedingsbodem voor populisten die bevolkingsgroepen tegen elkaar opzetten en daarmee het systeem en de elite uit de wind zetten. Het bedreigt de democratie.

Het neoliberale groeimodel heeft ons allemaal op sleeptouw genomen in een almaar drukker bestaan waarin we gezin, werk, vrienden, familie, zingeving en vrijetijdsbesteding nog maar moeilijk gecombineerd krijgen. We hollen ons de benen uit het lijf en vergeten soms écht te leven.

Wat zijn de ecologische gevolgen van het neoliberale groeimodel?

Al in de jaren 70 verscheen een spraakmakend rapport van de Club van Rome onder de titel 'De grenzen aan de groei', waarin werd aangekaart dat het onzinnig was te denken dat de globale economie onbegrensd zou kunnen blijven groeien op een fysiek begrensde planeet. Om de groei in stand te houden verbruiken we immers langzaam maar zeker alle beschikbare natuurlijke rijkdommen zoals fossiele brandstoffen, water, mineralen en vruchtbare grond. Tegelijkertijd zorgt de verwerking van al deze bodemrijkdommen tot consumptiegoederen onder meer voor vervuiling, verlies aan biodiversiteit en klimaatverandering. De planeet kan al die vervuiling en schade niet meer verwerken en de ecosystemen raken langzaam maar zeker verstoord. Denk maar aan de recente, hallucinante bosbranden in de Amazone en Australië, de opwarming van de oceanen en het wegsmelten van de ijskappen. Als we nu niet van koers veranderen staan we weldra voor een onomkeerbare kettingreactie van falende planetaire ecosystemen. Als we nú actie ondernemen, hebben we nog een kans om de klimaatopwarming te beperken tot 1,5°C zodat we de planeet veilig kunnen houden voor onze kinderen, kleinkinderen en toekomstige generaties.

Is Broederlijk Delen dan tegen economische groei?

Broederlijk Delen is zeker niet tegen economische groei in die landen die vandaag nog nood hebben aan het ontwikkelen van hun economie om op die manier basisrechten als voedsel, gezondheid, onderwijs, huisvesting, veiligheid en dergelijke te realiseren voor alle inwoners. We moeten intensief met deze landen samenwerken zodat zij hun economie duurzaam kunnen uitbouwen en niet dezelfde fouten maken die vandaag geavanceerde economieën maakten in hun ontwikkeling. Ook bepaalde sectoren, met name sectoren die ons helpen om duurzamer te gaan leven of sectoren die het sociale weefsel in onze samenlevingen weer versterken en meer zin geven aan het leven zoals parken, musea, culturele centra, bibliotheken,… moeten volop kunnen groeien en bloeien.  
Maar Broederlijk Delen wil ook aantonen dat groei nastreven niet automatisch leidt tot een betere levenskwaliteit en dat het blijvend nastreven van economische groei in al zeer rijke samenlevingen onherroepelijk resulteert in het beperken van de kansen op een menswaardig leven elders. Onderzoek toont trouwens ook aan dat vanaf een bepaalde inkomensgrens, het vergaren van bijkomende rijkdom niet langer bijdraagt tot meer geluk of welzijn.

Hoe ziet leven met genoeg eruit?

Als je ervoor kiest te leven met genoeg zie je af van het consumeren van dingen die je niet echt nodig hebt om goed te kunnen leven. Wat een mens nodig heeft is gezond en voldoende voedsel, kleding, een veilig dak boven het hoofd, zich vlot kunnen verplaatsen, technologie om te communiceren, mogelijkheden om te ontspannen en sociale contacten te onderhouden,… In onze hedendaagse maatschappij worden we gedreven tot overconsumptie. Grote bedrijven en sociale media overstelpen ons met reclame. Een politiek beleid dat al tientallen jaren gestoeld is op de noodzaak van economische groei stuurt ons voortdurend in die richting: fabrieken moeten draaien en een niet-aflatende stroom goederen produceren en consumenten moeten aangespoord worden om die goederen te kopen. Dat moet anders, want de inspanningen van individuele burgers om met minder toch goed te leven, volstaan niet. Het beleid moet die inspanningen ondersteunen en faciliteren. Afstappen van het BNP als enige en zaligmakende indicator van succes is de eerste stap. We hebben indicatoren nodig die niet enkel de markt volgen maar die het welzijn en het geluk van mensen meten. Politici moeten coherent beleid uitstippelen dat aanmoedigt om ervaringen op te doen, eerder dan te consumeren, door te investeren en jobs te creëren in sectoren als cultuur, vrijetijdsbesteding en natuur. Beleidsmakers moeten het ook mogelijk maken voor mensen om weer wat langzamer te gaan leven. Ideeën als een kortere werkweek, betere voorwaarden voor tijdskrediet, valorisatie van vrijwilligerswerk en van onbetaalde zorgarbeid in familiale kring moeten onderzocht worden op haalbaarheid. Zo komt er weer tijd en ruimte voor ontspanning, voor samen-leven en zingeving en kan de balans werk-privé, die vandaag voor zovelen verstoord is, weer in evenwicht worden gebracht. En vanzelfsprekend moet deze reorganisatie van de economie hand in hand gaan met een ambitieus klimaatplan, want enkel vertragen en soberder gaan leven volstaan niet om de klimaatopwarming een halt toe te roepen. Ook onze energievoorziening, huisvesting, voedselvoorziening en transport moeten grondig getransformeerd worden. Bij Broederlijk Delen zijn we er van overtuigd dat al deze maatregelen zullen bijdragen tot een verhogen van onze levenskwaliteit en niet tot een verarming, zoals doemdenkers ons graag voorhouden.

Waarom is delen zo centraal in de omschakeling naar leven met genoeg?

We weten ondertussen dat de Westerse levensstijl die wij, maar net zo goed welvarende mensen in ontwikkelingslanden, erop nahouden niet houdbaar is op de begrensde planeet Aarde. Ook alsmaar grotere ongelijkheid vormt een bedreiging voor de samenleving en de democratie. De belastende levensstijl van een relatief kleine groep welvarende mensen, waartoe wij allemaal behoren, belet via allerlei mechanismen de realisatie van basisrechten als voedsel, huisvesting en toegang tot onderwijs en gezondheidzorg elders in de wereld. De klimaatopwarming dreigt deze situatie op zeer korte termijn nog te verergeren. We kunnen er dus voor kiezen om het te grote aarde-aandeel, onze grote ecologische voetafdruk, dat wij vandaag gebruiken te delen met de mensen die er veel meer nood aan hebben dan wij. 
Wetenschappers en gelukkig ook steeds meer beleidsmakers weten dat de enige maatregel die echt tot een daling van onze ecologische voetafdruk leidt, het verminderen van de consumptie is. 

Daarnaast spreekt het voor zich dat delen-herverdelen het antwoord is op de groeiende ongelijkheid in de wereld. Te weinig mensen bezitten veel te veel en hebben alle kansen. Te veel mensen bezitten haast niets en krijgen amper kansen in het leven. In de eerste plaats moet er via eerlijke taxatie gezorgd worden voor meer inzetbare publieke middelen: belasting op vermogen en kapitaal, eerlijke belastingen voor transnationale bedrijven en het bestrijden van belastingparadijzen zijn essentieel. Die publieke middelen moeten dan goed ingezet worden zodat mensen wereldwijd kunnen genieten van een sociale zekerheid. Daarnaast moeten die publieke middelen ook benut worden voor het verstrekken van goede publieke diensten als onderwijs, huisvesting en gezondheidszorg, omdat dit krachtige ‘gelijkmakers’ zijn. Ze geven mensen een meer gelijke start in het leven. 

Maar delen gaat ook over niet-materiële dingen. Het gaat over samen beleven wat echt belangrijk is in het leven. Het delen van ervaringen, fijne momenten, een maaltijd, de zorg voor geliefden, een geloof een overtuiging, een engagement.

Vanwaar haalt Broederlijk Delen de mosterd?

In de eerste plaats zit delen in het DNA van onze organisatie. We zijn ontstaan, nu bijna 60 jaar geleden, als antwoord op een oproep vanuit de Kerk om te delen met de mensen in Congo, waar kort na de onafhankelijkheid een hongersnood heerste. Van bij de start hebben wij sober leven, vasten en delen uit solidariteit en vanuit het streven naar rechtvaardigheid naar voor geschoven als oplossing. En dat doen we al 59 jaar. Vandaag stellen we ook vast dat delen relevanter is dan ooit als we het hoofd willen bieden aan de crisissen waar we als mensheid voor staan. 
En zoals in alles wat we doen zijn het ook onze partners op het terrein en de mensen waarmee zij werken die ons inspireren. In zoveel van onze partnerlanden in Latijns-Amerika en Afrika kan het werk dat we samen ondernemen samengevat worden als een strijd voor het recht om te leven in gemeenschap en in harmonie met de rijkdommen en de gaven van de aarde. Ondanks de machtige tegenkrachten die ze vaak ondervinden, weten deze mensen dat het goede leven net daarin te vinden is. 
Ten slotte zijn er ook in onze Westerse samenlevingen steeds meer stemmen die oproepen tot een halt aan het ongebreidelde streven naar groei. Burgerbewegingen, klimaatactivisten en ecologische economisten als Kate Raworth en Tim Jackson op kop. Recent kwam ook de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) voor het eerst met een rapport op de proppen dat wereldleiders aanspoort verder te kijken dan de groeiobsessie. Nieuw-Zeeland besliste onlangs als eerste rijke land niet langer groei van het BNP na te streven.

Op welke manieren werkt Broederlijk Delen aan systeemverandering?

Als één van de stevigste en oudste pijlers van de Vlaamse noord-zuidbeweging, met een grote en dynamische achterban, duizenden vrijwilligers en nauwe banden met armoedeorganisaties in Vlaanderen, banden met het bredere middenveld en kerkgelieerde structuren, zien we voor Broederlijk Delen een belangrijke rol weggelegd om in Vlaanderen een draagvlak te creëren voor systeemverandering. Onze taak bestaat erin mensen te overtuigen dat leven met genoeg verrijkend is. Dat het rechtvaardig is en zin geeft aan ons bestaan. Onze partners in het Zuiden dagen ons hiertoe uit. Onze jaarlijkse campagne is het ideale moment om iedereen uit te nodigen om te delen, op verschillende manieren: delen met het Zuiden, ervaringen delen met vrienden, in de buurt, de school of de jeugdvereniging, delen in het dagelijkse leven: de bus, de auto, de bibliotheek, de installatie van zonnepanelen, de coöperatieve bank, de boerderij, de spelotheek,… 

Door met velen te delen kunnen we een mentaliteitswijziging inzetten waarbij individueel bezit en gedrag ondergeschikt worden aan het gemeenschappelijk goed. Dat willen we verbinden met de vele acties van de klimaatbeweging, mensenrechtenorganisaties, burgerbewegingen, vakbonden en andere middenveldorganisaties. Onze internationale koepelorganisatie CIDSE en haar lidorganisaties dragen eenzelfde boodschap uit. Alle grote maatschappelijke veranderingen in de vorige eeuw zijn tot stand gekomen als gevolg van sociale bewegingen, bijna altijd in directe confrontatie met en grote weerstand van de heersende belangen. Daar staan we vandaag ook voor. Samen doen we ook aan rechtstreekse politieke beleidsbeïnvloeding want we hebben ondersteunend en faciliterend beleid nodig om de omslag te maken. 

Samen kunnen we de grote maatschappelijke verandering realiseren die we vandaag nodig hebben. De geschiedenis toont ons dat dit kan.