Q&A 60 jaar onafhankelijkheid Democratische Republiek Congo

Onze partners staan stil bij de 60ste verjaardag van de onafhankelijkheid van de Democratische Republiek Congo.

Context

Op 30 juni 1960 werd het reusachtige gebied van 2.345.410 km3, dat zich uitstrekt over het Congobekken en dat we vandaag kennen als de Democratische Republiek Congo (DRC), onafhankelijk. Het was bijna een eeuw lang gekoloniseerd door koning Leopold II en vervolgens door de Belgische staat. Het Belgische koloniale systeem en de overgang van kolonie naar onafhankelijke staat, heeft miljoenen Congolezen het leven gekost.

Vandaag, na de schok veroorzaakt door de moord op George Floyd in de Verenigde Staten, hebben leden van de Congolese diaspora en van het Belgische maatschappelijk middenveld verkregen dat de Belgische regering een waarheids- en verzoeningscommissie voor de Belgische koloniale geschiedenis in de DRC instelt. Voor Broederlijk Delen een aanleiding om het woord te geven aan onze partners uit het Congolese binnenland op deze symbolische datum van 30 juni 2020.

Aan het woord zijn Clement Ilunga, jurist van de NGO CODESCI (Kasai Oriental). CODESCI begeleidt boerenunies, waar ook Broederlijk Delen mee samenwerkt, om de belangenbehartiging naar de lokale autoriteiten te versterken.  Ze zijn gespecialiseerd in het opstellen van participatieve budgetten en het organiseren van volksvergaderingen. 

Pascal Mugaruka is de directeur van de organisatie Afrique Reconciliée (Noord-Kivu). Afrique Reconciliée ondersteunt jongeren in Noord-Kivu om de vrede in de regio te consolideren door middel van sensibilisering en belangenbehartiging

Wat betekent de datum van 30 juni, de verjaardag van de onafhankelijkheid van de Democratische Republiek Congo voor mensen in Kivu en Kasai?

Voor de jongeren in Noord-Kivu is 30 juni de dag waarop ons land haar onafhankelijkheid verworven heeft van België. Ze herdenken het moment waarop de Congolezen opstonden uit de onderdrukking door de Belgische kolonisator. Tegelijkertijd herdenkt het volk in Kivu op 30 juni ook de dag waarop Congo haar start miste. In de nasleep van de onafhankelijkheid, begon een inter-etnische oorlog tussen verschillende groepen: Banyarwanda (Hutu en Tutsi) van Masisi, aan de ene kant, en Nande, Hunde en Nyanga aan de andere kant. 

Ook in het centrum van het land, in Kasai, herdenkt de bevolking deze dag met vieringen voor de martelaren van de kolonisatie en de strijd voor onafhankelijkheid.  Dit jaar zal alles een beetje anders zijn. De politieke actualiteit en met name de wetsvoorstellen voor een hervorming van het gerecht, wekken veel wrevel bij de bevolking. Deze wetsvoorstellen dreigen de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te ondermijnen. De parlementsleden die deze wetsvoorstellen indienden, Aubin Minaku Ndjalandjoko en Garry Sakata Moke Taw, hebben geen nationaal geweten, net zo min min als degenen die op 24 juni hun voorstellen warm onthaalden. 

Congo is nu 60 Jaar. Zoals elk land heeft het zijn uitdagingen en verwachtingen. Welke zijn dat voor de Democratische Republiek Congo?

Voor CODESCI is het belangrijk om terug te blikken naar het verleden als men wil begrijpen wat vandaag de uitdagingen zijn voor een land als DRC. In de nasleep van de onafhankelijkheid, van 1960 tot 1990, was de politiek erg instabiel: burgeroorlogen, gewapende groepen zoals ex-Katangese gendarmes, de Mulelistes en andere huurlingen.... Deze politieke instabiliteit leidde tot staatsgrepen, waardoor het politieke regime gedurende meer dan 3 drie decennia richting dictatuur is opgeschoven. 1990 luidt de zogenaamde periode van Perestrojka in. De DRC stapt over van een dictatoriaal regime naar een democratisch regime ‘Afrikaanse stijl’. Er is een vorm van democratie, maar erg onvolmaakt. De politieke elite en zelfs sommige Congolezen vinden het moeilijk om af te stappen van de oude gewoonten van het ancien regime. Het roof-regime gaat door. Congolezen, multinationals en de buurlanden vechten om de controle over Congolees kobalt, koper, diamant, goud, olie of uranium. De Congolese politiek wordt sterk beïnvloed door de economische belangen van die verschillende actoren. De economie groeit, maar het zijn externen of individuen die er de vruchten van plukken. Vandaag is de meerderheid van de bevolking in Kasai werkloos. Ze werken in de informele sector, hebben amper toegang tot drinkbaar water of eerstelijnsgezondheidszorg en weinigen gaan naar school. Het recente initiatief van de president om basisonderwijs gratis te maken heeft niet het gewenste effect. De uitdagingen waar de DRC voor staat zijn dus meervoudig en complex. Ze situeren zich op het vlak van energie, economie en politiek.

In Kasai Oriental heeft slechts een klein deel van de bevolking elektriciteit. Maar je kan armoede niet bestrijden zonder elektriciteit. Je kan de economie niet promoten zonder energie. We hebben een klimaat nodig dat KMO’s ondersteunt met infrastructuur, wegen, electriciteit.  Op vlak van landbouw hebben we mechanisering nodig om ons land en de plattelandsbevolking te ontwikkelen. Maar dit alles zal niet gebeuren als de politieke wereld en de bevolking niet veranderen. De bevolking moet leren het onderscheid te maken tussen de ambitie van een politicus en een project voor de samenleving. Het kiezen voor een politicus op basis van etnische criteria, of in ruil voor geld of een beloning, ontzegt het land capabel politiek leiderschap. Vandaag benoemt een parlementslid familieleden als zijn of haar plaatsvervanger. Neem de voormalige gouverneur van Oost-Kasai Alphonse Ngoy Kasanji. Hij werd verkozen in het proviniale parlement, het nationale parlement én de Senaat. Zijn dochter vervangt hem in het provinciale parlement, zijn vrouw in het nationale. Waarom kiest hij geen lid van zijn politieke partij? Dit is de DRC vandaag. De ambities van parlementsleden situeren zich op vlak van hun eigen familie, niet van de bredere Congolese samenleving. Ook de persoonlijkheidscultus rond de president moet aan banden worden gelegd. De president moet garant staan voor de goede werking van de instellingen. Die instellingen moeten het algemeen belang dienen en niet de privé-belangen van de president, zoals in het verleden al te vaak het geval was. Hier is een belangrijke rol weggelegd voor het Congolese middenveld. We moeten de bevolking ondersteunen om hun leiders goed te identificeren. Om te kiezen voor een maatschappelijk project en niet een geschenk in natura of geld. Het verkiezingsproces moet hervormd worden zodat senatoren en gouverneurs van de provincies rechtstreeks verkozen worden door de bevolking. Vandaag worden ze aangesteld door de parlementsleden. Ook justitie moet hervormd worden tot een onafhankelijk instituut dat straffeloosheid bestrijdt. Onze gevangenissen mogen vanaf nu ook mensen huisvesten die voorheen dachten onaantastbaar te zijn. Politiek toezicht op het functioneren van onze instellingen en goed bestuur is een taak die we als CODESCI samen met de gemeenschappen opnemen.

Ook Afrique Reconciliée ziet tal van uitdagingen. De DRC is nog steeds afhankelijk van buitenlandse hulp. Slecht bestuur en corruptie zijn al vele jaren uitdagingen. Het koloniale systeem vernietigde de zwarte culturele waarden. De Congolezen begonnen de cultuur van het Westen te imiteren. Voor AR moet de DRC haar volledige autonomie, op alle domeinen, heroveren: politiek, economisch, sociaal en cultureel. Dat begint met het installeren van leiders, die eerlijk en rechtstreeks verkozen zijn, zonder inmenging van buitenaf. Daarnaast moet de onveiligheid in het oosten van het land eindelijk duurzaam worden opgelost door middel van diplomatieke onderhandelingen tussen de landen van de Grote Meren met de steun van de internationale gemeenschap. Corruptie en slecht bestuur moeten krachtig bestreden worden, door een onafhankelijke justitie, die door een geloofwaardige regering werd ingesteld. Er moet een einde komen aan buitenlandse inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van de DRC door een grotere betrokkenheid van de VN.  Familiale landbouw moet in alle provincies prioritair worden ondersteund.

Is het leven van de Congolezen in Kasai en Kivu de afgelopen 60 jaar positief veranderd?  

Voor Afrique Reconciliée blijft het leven van de Congolezen moeilijk. De 60 jaar van onafhankelijkheid werden gekenmerkt door dictatuur, slecht bestuur en corruptie. 

CODESCI ziet wel vooruitgang. Van 1960 tot 1990 moesten studenten die hogere studies wilden aanvatten naar andere provincies. Dat is vandaag de dag niet het geval. De provincie Kasai Oriental heeft zowel publieke als private academische instellingen. Wat de landbouw betreft, vóór 1982 (de datum van de liberalisering van de ambachtelijke diamantwinning in Kasai) was de landbouw zijn gewicht in goud waard. Kasai was de voorraadschuur van Katanga en voorzag in maïs en katoen. In de jaren negentig werd de landbouw verlaten. Familiale landbouw is weer in opmars geraakt dankzij de steun van internationale partners en NGO's. Deze groei is een goede zaak, maar familiale landbouw wordt nog onvoldoende ondersteund door het beleid. Er is nood aan investeringen en mechanisatie om de groeiende bevolking van de Kasai te kunnen voeden. Een andere positieve stap voorwaarts is de verbeterde positie van de vrouw. Voorheen werd zij beschouwd als de onbetwiste eigendom van haar man en zijn familie en werden haar rechten geschonden. Dankzij het Congolese ministerie van Gender en Familie, lokale NGO's zoals CODESCI en internationale NGO's, is het statuut van vrouwen vandaag aanzienlijk verbeterd. Met Broederlijk Delen hebben we bereikt dat vrouwen niet langer enkel worden gereduceerd tot hun  reproductieve rol. Het besef is gegroeid dat vrouwen andere rollen kunnen opnemen en dat hun behoeften ook moeten gehoord worden in de familie. Op het gebied van diamantwinning is de vooruitgang niet éénduidig. De liberalisering van de ambachtelijke diamantwinning werd in 1982 door de bevolking van Kasai onthaald als een levensreddende maatregel. Het bracht geld in het laadje. Het maakte het voor gewone mensen mogelijk om huizen te bouwen in duurzame materialen. Aan de andere kant heeft de ambachtelijke diamantwinning er ook toe geleid dat jongeren de school verlieten om snel geld te verdienen. In Kasai hebben mensen vandaag toegang tot nieuwe informatietechnologieën, vooral in stedelijke centra. Ze zijn nog steeds erg duur, maar je ziet vandaag in Kasai boeren en boerinnen in hut of  huis met golfplatendak verbonden met de rest van de wereld… en dat is een goede zaak!

Wie kwam de onafhankelijkheid het meest ten goede?

Voor Afrique Reconciliée en CODESCI zijn het vooral de politieke elite en hun familieleden die de vruchten van de onafhankelijkheid hebben geplukt. CODESCI geeft het voorbeeld van verkiezingen, maar ook van de mijnbouw. Als je kijkt naar de laatste verkiezingen dan stel je vast dat elk lid van het parlement of elke senator één of twee leden van zijn of haar familie als plaatsvervanger heeft aangeduid. Het zijn altijd dezelfde mensen die politieke en economische macht hebben. En hoe meer jaren er voorbij gaan, hoe meer de armoede toeneemt onder de gewone Congolese bevolking. Het toekennen van ministerposten gebeurt binnen hetzelfde selecte clubje. Why change a winning team? – lijkt wel het devies. Het zijn steeds dezelfde mensen. Het provinciebestuur van Kasai Oriental heeft daardoor geen jonge ministers. De opeenvolgende dictatoriale machten in de DRC souperen de toekomst van jongeren op en gijzelen de jeugd door zich vast te klampen aan de macht.

Is ontwikkelingssamenwerking een vorm van neokolonialisme? Hoe kunnen zaken anders aangepakt worden? 

Voor Afrique Reconciliée is ontwikkelingshulp van westerse staten inderdaad een nieuwe vorm van kolonialisme. Buitenlandse regeringen mengen zich, gedreven door hun eigen belangen, in de binnenlandse aangelegenheden van de Democratische Republiek Congo, nochtans een soevereine staat. Deze inmenging is politiek én economisch. Bovendien hebben de Congolese machthebbers van de afgelopen 60 jaar zich deze buitenlandse hulp ook persoonlijk toegeëigend. In sommige gevallen heeft het hen geholpen aan de macht te blijven. Er is fraude gepleegd met die hulp door staten, maar ook door NGO's. Voor de jongeren die door Afrique Reconciliée worden gesteund, is hulp van NGO’s wel nog steeds nodig, omdat de bijdragen van de Congolese regering voor ontwikkeling op het terrein miniem zijn. Het verdient aanbeveling voor Technische & Financiële partners (PTF) als België om meer aandacht te hebben voor organisties die de bevolking rechtstreeks ondersteunen en de bijdragen aan hen op te trekken. 

Voor CODESCI is en blijft de Belgische ontwikkelingssamenwerking in Kasai een waardevolle ondersteuning, zeker wanneer de DRC door donkere tijden gaat. De steun van ENABEL, met name bij het herstel van rurale wegen in Kasai Oriental en van Broedeljk Delen door steun aan familiale landbouw en ontwikkeling van actief burgerschap en belangenbehartiging, heeft bijgedragen aan het leggen van een solide basis voor voedselsoevereiniteit in de regio. De verschillende PTF’s waaronder België doen er goed aan een gelijkaardige aanpak te bepleiten bij de regering van DRC. Voor CODESCI is goede ontwikkelingssamenwerking een aanpak die ertoe leidt dat mensen zich minder afwachtend opstellen en zelf het heft  in handen nemen op alle vlakken: wetenschappelijk, technisch, militair.

Wat wens je voor het 100-jarig bestaan van de Democratische Republiek Congo binnen 40 jaar? Wat moet er daartoe vandaag gebeuren in Noord-Kivu en Kasai?

Voor Afrique Reconciliée in Kivu, is er een ontwikkelingsaanpak nodig die rekening houdt met de mensen en de natuurlijke hulpbronnen. Kivu beschikt over immense en gediversifieerde minerale rijkdommen. Daarnaast heeft het vruchtbare bodems en uitgestrekte gebieden gunstig voor vee en biedt dus ook aanzienlijke agro-pastorale mogelijkheden. De ontwikkeling van Kivu moet steunen op de duurzame ontwikkeling van haar hulpbronnen: modernisering van de landbouw en de veeteelt, herstel van rurale wegen, exploitatie en verwerking van mineralen ten behoeve van de schatkist, het creëren van banen voor jongeren. Bij het honderdjarig bestaan moet de DRC een echte soevereine staat zijn met aan het hoofd nieuwe leiders, gekozen door het volk, die de geest van corruptie hebben afgeschud en die ijveren voor het algemeen belang.  

Voor CODESCI is in Kasai elektrificatie van de provincie een eerste stap, om een verwerkingsnijverheid uit te bouwen en ondernemers en investeerders warm te maken. Landbouw, visserij en veeteelt moeten verder ondersteund en gemoderniseerd worden om in de lokale consumptie te voorzien. De import van basisvoedsel moet een halt worden toegeroepen en kleine verwerkende industrie opgezet. Daarnaast moeten er investeringen komen in onderwijs en schoolinfrastructuur (vakscholen, landbouw, veeteelt). 

Voor het honderdjarig bestaan is het wenselijk een Congo te hebben waar:

  • De keuze door het volk van hun leiders wordt gerespecteerd;
  • Mensenrechten worden gerealiseerd en gerespecteerd;
  • Een landbouwmodel bestaat dat toelaat goed te leven van de landbouw niet enkel te overleven; 
  • De werkloosheid is gedaald;
  • Rijkdom rechtvaardig wordt verdeeld, d.w.z. rijkdom moet de Congolezen ten goede komen;
  • Een verwerkende industrie bestaat die grondstoffen verwerkt tot afgewerkte producten;
  • Moderne school- en ziekenhuisinfrastructuur aanwezig en toegankelijk is;
  • Wetenschappelijk onderzoek gestimuleerd en ondersteund wordt;
  • Elektriciteit beschikbaar is voor 100% van de Congolese bevolking om ontbossing te bestrijden.