Oeganda

Oegandesen moeten altijd lachen! Vrolijk volkje zou je zeggen, maar soms is het ook wel schokkend. Ze lachen als iemand dood is gegaan, als een dokter omgerekend 300 euro vraagt aan een arme familie om hun doodzieke zoontje te helpen (terwijl het een gratis ziekenhuis is), of om het schrikbare hoge cijfer van HIV/AIDS patienten. Mijn collega Brian van de afdeling Social Protection die vooral met schrijnende gevallen werkt als kindermishandeling, zegt hierover:”If I swallow all these stories, it will kill me, so we just laugh about it.”

In het begin was ik geschokt als mensen begonnen te lachen als er iets ergs werd verteld. Maar langzamerhand begin ik steeds meer te neigen naar de Oegandese Lach Methode.

Mob Justice
Één keer in de maand hebben we een medewerkersvergadering waarbij iedereen aanwezig moet zijn. We zitten dan in onze vergaderzaal op de 1e verdieping die uitkijkt op de hoofdstraat van Lira. Tijdens deze vergadering in december was er opeens veel herrie op straat. Oegandesen zijn echte ramptoeristen (bij een ongeluk komen ze in grote getalen aangesnellen) dus ook hier stonden al snel 100en mensen toe te kijken bij een opstootje wat nogal uit de hand liep. Blijkbaar had een man een fiets gestolen (hij stond bekend als dief) en werd hij hier voor ‘gestraft’ door omstanders (een groepje van 10 man). Toeschouwers stonden te roepen dat het moest stoppen, maar de attackers gingen gewoon door en mensen die zich ermee bemoeiden kregen ook een tik. Het hele personeel van FAPAD stond op het balkon ook te schreeuwen dat het op moest houden. Toen ik door had wat er aan de hand was, ben ik maar weg gelopen. De man heeft het helaas niet overleeft. Dit soort gevallen van mob justice, ik vertaal het altijd maar als ‘spelen voor eigen rechter’, is het resultaat van een falend politiesysteem, mensen die (nog) gewend zijn aan geweld door de langdurige en vrij recente oorlog en armoede die mensen soms tot wanhoop en wangedrag drijft.

Na dit incident ging de vergadering weer verder en iedereen moest er hard om lachen. Dat was misschien wel even schokkend als het hele incident zelf. Ik kon er in ieder geval niet om lachen.

In maart ben ik met een groep collega’s naar het westen van Oeganda gereist voor een workshop. Het was een lange reis van wel 16 uur, maar we hadden een eigen bus en het was een gezellige en mooie rit. Zowel op de heen- als op de terugrit heb ik met verschillende mensen zitten praten en kreeg ik veel verhalen te horen over de oorlog. Ondanks dat mensen verschrikkelijke dingen hebben meegemaakt, is men toch open en krijg je hele verhalen te horen als je hier om vraagt. Soms in iets te veel details omdat men hier niet voor weg schrikt. In tegenstelling tot Nederland worden hele gruwelijke beelden hier niet afgeschermd of krijg je een waarschuwing (hoewel dat de laatste tijd in NL ook steeds minder is, geloof ik). In de kranten en op tv wordt hier alles getoond en zoals ik al zei zijn Oegandesen ramptoeristen.

Één van mijn collega’s Peter vertelde dat hij de laatste ‘Aboke Girl’ in huis heeft gehad nadat ze terug kwam uit de bush. De LRA (het leger van Kony wat sinds maart dit jaar eindelijk bekendheid heeft gekregen, maar die al jaren weg zijn uit Oeganda) heeft op grote schaal jongens gekidnapt om te dienen als kindsoldaat en meisjes als seksslaaf. Het verhaal wat een gezicht heeft geschreven omdat er een boek over geschreven is, is de kidnapping van een meisjesschool in Aboke (zo’n 15 min. rijden van Lira). Op Independence day (hoe ironisch) in 1996 zijn er 139 meisjes ontvoerd op deze school, waarvan er 109 na onderhandelingen zijn vrijgelaten. Onder die 109 zat één van mijn collega’s, onze accountant. De overgebleven 30 zijn weg gegeven als ‘wives’ aan de commandoleiders van de LRA. Het laatste meisje wat terug is gekomen, was de favoriet van Joseph Kony, en is in 2009 terug gekeerd naar Lango (het district waar Lira de hoofdstad van is). Mijn collega Peter heeft haar een tijd in huis gehad voordat ze terug ging naar haar dorp. Hij vertelde het hele verhaal hoe ze uiteindelijk ontsnapt is en terug kwam naar huis. Ook hij moest om de haverklap lachen over verschillende gruwelijkheden. Niet om respectloos te zijn, zoals je vanuit onze cultuur misschien zou denken, maar als overlevingsstrategie en uitlaatklep.

Humor
Gelukkkig word er ook gelachen om leuke dingen. Oegandesen zijn grappenmakers! Als ze een grap maken, liggen ze zelf helemaal in een deuk en geven ze je ook een harde klap hand om de te benadrukken dat het echt grappig is. Heel handig als je niet weet of de clou van de grap al verteld is, want de handklap komt op het einde. De grappen onder Oegandesen zijn soms niet te begrijpen. In dezelfde busreis naar West Oeganda heb ik veel grappen laten vertalen, maar mijn conclusie was......we hebben duidelijk andere humor. Een voorbeeldje: Dezelfde Peter van de Aboke Girl verslikte zich tijdens z’n verhaal. Zijn collega’s maakte hierover een grap en de hele bus lach in een deuk. De grap: Peter je familie mist je zo erg dat ze je nu aan het roepen zijn en daardoor verslik jij je (=handje klap). Ik ben opgehouden met het laten vertalen van grappen, maar ook als ik uiteindelijk Lango spreek zal ik waarschijnlijk nog niet in een deuk liggen.

Mijn grappen doen het over het algemeen redelijk goed, zeker nu ik ook de techniek van de hand klap gebruik. Grap --> klap --> lachen! Maar de Oegandese Lach Methode als het gaat om treurige verhalen zal ik met al mijn antropologische wil niet voor elkaar krijgen, hoewel ik wel veel kan leren van het ‘luchtig omgaan’ met dit soort zaken.

Vandaag is de dag van de publiciteitsstunt Kony 2012. Aangezien ik in het gebied werk en woon dat van 1984 tot 2006 getroffen is door deze oorlogsmisdadiger, wil ik graag een blog hieraan wijden.

Sinds de lancering van Kony 2012 (in de lokale taal spreek je het uit met een ‘silent’ y = Konjjj) is Joseph Kony met zijn Leger van de Heer (Lord Resistance Army, LRA) bekend geworden over de hele wereld. Wat Hitler is voor Europeanen is Kony voor de Oegandesen en dan met name in Noord Oeganda waar hij 22 jaar lang het gebied onveilig heeft gemaakt.

 De Amerikaanse filmmaker Jason Russell heeft in samenwerking met de NGO Invisible Children een korte documentaire gemaakt over de gruwelheden van deze oorlogsmisdadiger. Het filmpje past helemaal in de tijd van nu met social media en is op een begrijpelijke manier neergezet. En het heeft gewerkt! Het filmpje is al meer dan 80 miljoen keer bekeken en heeft er voor gezorgd dat Kony, die al jaren op de lijst van de International Criminal Court in Den Haag staat, eindelijk ook in de westerse wereld bekend is geworden.

Natuurlijk heeft elke aanpak zijn voor- en nadelen. Critici vinden dat de film het probleem veel te simplistisch neerzet: deze schurk moet gepakt worden en dan is het voorbij! Het probleem is natuurlijk veel complexer en Kony berechten zal wel gerechtigheid brengen, maar alle slachtoffers zitten nog wel met hun sores. Daarnaast is de rol van de Oegandese overheid ten tijde van de LRA erg dubbelzinnig geweest; verdeel en heerspolitiek. Maar als de filmmaker het niet simpel had gehouden, had hij dan zo veel kijkercijfers weten te scoren? En als hij het probleem in al zijn complexiteit had uitgelegd, hoeveel mensen hadden dan het filmpje afgekeken? Ik denk ook niet dat Dhr Russell de volledige context en complixiteit van Afrikaanse gemeenschappen en politiek kent, maar dit uitdragen is ook niet zijn taak en nooit zijn bedoeling geweest. Mijns inziens is het juist de kracht van deze filmmakers dat ze niet alle achtergrond informatie hebben en het zo op een simpele manier kunnen overbrengen.

Ook is er kritiek op het budget van Invisible Children. Men claimt dat er veel te veel geld gaat naar publiciteit. Maar laten we nou eerlijk zijn, met een klein budget hadden ze nooit zo’n pakkend fancy filmpje kunnen maken. Oke, ik geef toe, het is af en toe wel wat overdreven en tranentrekkend: lekker op z’n Amerikaans. Maar laten we het nou als een voordeel zien dat  Amerikanen soms wat overdreven kunnen zijn, want daarnaast zijn ze ook heel erg enthousiast en hebben zich met volle overgave voor dit initiatief ingezet.

Ik ben blij dat deze campagne geslaagd is en zoveel mensen heeft bereikt. Voor maart 2012 wisten maar weinig mensen van dit oorlogsschandaal af. Ik heb echter maar één kritiekpuntje. In de film wordt niet verteld dat Kony en z’n LRA als sinds 2006 weg zijn uit Oeganda. Het probleem heeft zich verplaatst naar Soedan en Congo en momenteel gaat het gerucht dat het kleine groepje wat nog over is van de LRA zich ophoudt in de Centraal Afrikaanse Republiek. Na het kijken van het filmpje lijkt het net alsof de LRA nog in Oeganda is en dat het gebied nog half in puin ligt. Er zijn wel veel mensen met een oorlogstrauma, veel kinderen zijn nog altijd vermist en iedereen heeft wel een familielid of een kennis die vermoord of gekidnapt is. Maar Oegandesen zijn heel gelovig en kijken vooruit naar de toekomst. Ze zijn vergevingsgezind en geloven sterk dat God hun beschermd voor een herhaling van de gruwelheden. Toen ik mijn collega (die ontvoerd is geweest maar gelukkig na onderhandeling weer vrij kwam: Aboke Girls) vroeg of ze niet bang was dat Kony weer terug kwam, antwoordde ze: “I trust in God that he will protect me.”

 Oeganda groeit en is heel vruchtbaar. De oorlog heeft er bijvoorbeeld ook voor gezorgd dat mensen verjaagd zijn van hun land en hele generaties hebben geen goede scholing gehad. Ouders die normaal gesproken hun kinderen leerden hoe ze moeten zaaien en oogsten hebben jaren lang in vluchtelingenkampen gewoond. De mensen zijn nu weer terug naar hun land of hebben zich gesetteld in het gebied waar ze naar toe gevlucht zijn. FAPAD heeft sinds een paar jaar een afdeling Livelihood waarbij projecten met landbouw worden ondersteund. Vandaag gaan we zaden uit delen aan boerengroepen. De boeren hebben gekozen voor soyabeans en krijgen elk zaaigoed voor 1 acre (0.4 hectare). Ze krijgen training hoe ze het beste soyabean kunnen verbouwen en na de oogst moeten ze een bepaald aantal zaden terug geven wat weer wordt doorgegeven aan een andere boerenfamilie.

De film Kony 2012 is ook hier in Lira op groot scherm vertoond. Mijns inziens sloeg de organisatie, die vertoning organiseerde, de plank volledig mis doordat er geen behoorlijke uitleg is gegeven aan de toeschouwers voordat de film werd vertoond. De film is gemaakt voor een Westers publiek, waar we een weg-zap-cultuur hebben. De film moet snel, pakkend en ludiek zijn willen mensen niet weg zappen. Dit in tegenstelling tot hier in Oeganda waar veel mensen geen tv  hebben en men met  zijn allen om de tv bij de kapper/de kroeg/buurtsuper staat . Soms maakt het niet eens uit wat er op de buis is, als het maar beweegt. Daarnaast heeft de slogan: “Make Kony famous” ook uitleg nodig en heeft voor boze reacties gezorgd. Men dacht bijvoorbeeld dat die promotie van stickers en t-shirts met deze leuzen hier in Oeganda moesten worden vertoond. Maar dat is helemaal niet de bedoeling.

Ook ik heb de film uitgelegd aan verschillende collega’s. Ik heb geprobeerd om de context vanuit het Westen uit te leggen, wat makkelijker gezegd is dan gedaan. Ik heb geprobeerd uit te leggen dat het filmpje gemaakt is voor bewustwording van het Westen, dat heel veel mensen hier niets van weten en dat er geen politiek belang is voor Westerse landen als er niet iets te halen/verdienen valt (koper, kobalt, olie, etc) plus het feit hoe de media werkt in onze cultuur. Ze hadden er wel veel vragen over, die ik heb probeerd te beantwoorden, maar ze vonden het een goede actie dat Kony nu ook berucht is andere landen in Europa en Amerika.

De filmmaker heeft nooit gedacht dat het zo’n succes zou worden en is zelfs doorgedraaid van alle media aandacht. Maar zijn doel is bereikt: Kony met zijn LRA is uit verdomhoekje en in de schijnwerpers gezet! Hopelijk wordt hij gepakt, uiteindelijk berecht en gestraft voor zijn daden. Ondertussen gaan de Noord Oegandesen door met de wederopbouw van het land, waarmee ze in 2006 al gestart zijn. De economie in het land groeit en ook het toerisme is weer in opkomst. Oeganda is al ruim 5 jaar een veilig land met geweldige mooie safariparken en ontzettend aardige mensen. Dit jaar is Oeganda zelfs uitgeroepen als vakantie nummer 1 bestemming door de Lonely Planet. Oeganda is zo  veel meer dan alleen de zwarte vlekken die zowel Amin als Kony hebben achtergelaten.

Dus schroom niet and come and enjoy the Pearl of Africa!