Wereldbank herontdekt landbouw als motor voor ontwikkeling

Op 11 december stelde de Wereldbank te Brussel haar jaarlijkse Wereldontwikkelingsrapport voor. Het was 25 jaar geleden dat het rapport het thema landbouw aankaartte. In dit rapport “herontdekt” de Wereldbank landbouw als motor voor ontwikkeling. Investeren in duurzame landbouw – vooral bij kleine boeren - is een zeer effectieve vorm van armoedebestrijding, aldus de Wereldbank. Partners van Broederlijk Delen doen dit al jaren in de praktijk. Nu wordt dit beleid door de Wereldbank – eindelijk – erkend en bevestigd.

Tegelijk zijn er heel wat bedenkingen te maken bij het nieuwe rapport van de Wereldbank. De auteurs zijn blijkbaar vergeten dat het beleid van de Wereldbank de voorbije 25 jaar de ontwikkeling van duurzame landbouw vaak heeft ondermijnd en duizenden kleine boeren uit de landbouwsector heeft verjaagd. Het Rapport toont ook een schrijnend gebrek aan visie en blijft steken in de oude economische groeimodellen, iets waar in tijden van klimaatopwarming heel wat bedenkingen bij te maken zijn.

We verwelkomen het rapport…

Vijfenzeventig procent van de armen in de wereld leeft op het platteland. Het is dus geen verrassing als uit de gegevens van de Wereldbank blijkt dat economische groei in de landbouwsector minstens dubbel zo effectief is inzake armoedebestrijding in vergelijking met sectoren buiten de landbouw. De groei in de landbouwsector vermindert armoede direct door een stijging van het inkomen van boeren en indirect door het scheppen van werkgelegenheid en de toegang tot voedsel te vergemakkelijken. Zo is in Zuid-Azië en Latijns-Amerika 25% van de mannen op het platteland – meestal de armsten - actief als landarbeider in plantages voor exportproducten zoals koffie of bananen. Deze arbeid – vaak in zeer slechte omstandigheden – brengt hen een meerinkomen, dat voor heel veel huishoudens een noodzakelijke aanvulling is.

De Wereldbank stelt dat armoedebestrijding in de landbouwsector gericht is op het versterken van de positie van kleine boeren, door een betere competitiviteit en duurzaamheid, via institutionele en technologische vernieuwing en het versterken van organisaties van producenten. Meer investeren in de landbouw en het platteland moet dan ook de prioriteit van het beleid worden. Plattelandseducatie en andere scholing geven meer kansen op de vernieuwende arbeidsmarkt en voor het regelen van aangepaste arbeidsomstandigheden.

Dit rapport van de Wereldbank is een welkom teken van de vernieuwde interesse voor de landbouwsector. Dit is niets te vroeg, want het bleef jarenlang stil op dit front. Landbouw bleek uit de mode te zijn in ontwikkelingsmiddens. Tussen 1980 en 2002 daalde de officiële ontwikkelingshulp voor landbouw van 6,2 miljard dollar naar 2,3 miljard dollar. Het landbouwaandeel in leningen van de internationale financiële organisaties daalde in de jaren ‘90 van 20% naar 9% van het totaalpakket. Hoog tijd voor een ommekeer dus.

Het rapport geeft een goed overzicht over de diverse facetten van productie en distributie, maar kaart ook problemen aan zoals ongelijkheid tussen vrouwen en mannen, politieke invloed, het organiseren van boerengroepen en ongelijke marktverhoudingen. De focus op institutionele onderwerpen is interessant, evenals de nadruk op de ecologische uitdagingen voor de landbouw. De diverse onderwerpen en interessante gegevens maken dit rapport meer dan de moeite waard. Voor Broederlijk Delen en haar partners in het Zuiden is deze vernieuwde aandacht voor rurale ontwikkeling zeker welkom en tegelijk een bevestiging van de beleidsopties die we al jaren nemen.

… maar we hebben er heel wat bedenkingen bij

Het meest merkwaardige en het meest in het oog springende aan dit rapport is een totaal gebrek aan enig historisch perspectief. De auteurs vragen zich op geen enkel moment af hoe het b.v. komt dat Sub Sahara Afrika, dat in de jaren ’60 door de grondstoffenhandel rijker was dan vele Aziatische landen, vandaag in grote armoede zit. De val van de grondstoffenprijzen, gecombineerd met onverantwoorde leningen en een zwak bestuur bracht vele van deze landen in een diepe crisis. De beleidsvoorschriften en de structurele aanpassingsprogramma’s van het IMF en de Wereldbank zelf, die o.m. door verdere vrijmaking van de markten een antwoord moesten bieden op deze crises, zijn minstens mee verantwoordelijk voor deze situatie en in een aantal gevallen verergerden ze de toestand. In dit rapport wordt bijzonder weinig gealludeerd op mogelijke fouten in het eigen beleid van de Wereldbank. Het gebrek aan historisch perspectief wordt nog het best uitgedrukt in de vermelde literatuur, waar geen enkele bron van voor midden de jaren ’90 werd geconsulteerd. Wie niet leert uit de geschiedenis, maakt in de toekomst vaak dezelfde beleidsfouten. De geschiedenis vergeten – of is het bewust verzwijgen? – om kritiek te vermijden was geen wijze optie van de auteurs van dit rapport.

Het rapport vertoont ons inziens ook een gebrek aan een goed onderbouwde visie op landbouw. De auteurs vertrekken enerzijds vanuit de optie dat het er voor ontwikkelingslanden op aankomt om zo snel mogelijk het landbouwmodel van de geïndustrialiseerde landen te kopiëren en anderzijds vanuit het oogpunt dat, eenmaal het Westerse landbouwmodel in voege is, de landbouw een restsector wordt in het geheel van de economie.

Ondanks het mooie discours over kleine boeren, zien we in de praktijk van de Wereldbank geen vertaling van deze optie. Waar er door de Wereldbank geïnvesteerd wordt, gaat het in de meeste gevallen over grootschalige projecten, die op zeer korte tijd moeten renderen. In het rapport wordt – terecht  en vaak gedetailleerd – ingegaan op milieuaspecten van de landbouw, zoals het gebruik van water, pesticiden, enz… Maar de grondvisie (en praktijk) van de Wereldbank blijft een agro-industrieel ontwikkelingsmodel dat vergelijkbaar is met het Westerse, zonder te wijzen op de verantwoordelijkheid van de zware industriële landbouw inzake milieu. Ook de scheve machtsverhoudingen door de dominantie van multinationals in landbouwmarkten - denk maar aan Cargill, Nestlé of Monsanto – en de distributiesector (zoals Wal Mart en Carrefour) worden in het rapport systematisch onderbelicht.

De meeste indicatoren in het rapport vertrekken vanuit de klassieke metingen voor economische groei, met name het Bruto Binnenlands Product (BBP). De waarde van de landbouw binnen een economie reduceren tot het aandeel in het BBP is een kapitale fout. In Thailand werkt 50% van de actieve bevolking in de landbouw, maar het aandeel van de landbouw in het BBP bedraagt slechts 9%. Is er soms een (economisch) alternatief voor de helft van die bevolking? In de industrielanden worden miljarden besteed aan voedsel en wordt een deel van het belastinggeld – terecht – aangewend om de landbouw te ondersteunen. Ook dit wordt onvoldoende verrekend in de samenstelling van het BBP.

De landbouw verengen tot haar monetair-economische waarde is eveneens een symptoom van een gebrek aan visie. Broederlijk Delen beschouwt landbouw als een multifunctioneel gegeven. Wie, zoals vele partners in het Zuiden, streeft naar een duurzame landbouw, moet vertrekken vanuit die multifunctionele realiteit en zal creatief moeten omspringen met de vele deeldomeinen. Zowel ecologisch als sociaal speelt landbouw immers een doorslaggevende rol. Op het vlak van ecologie bepalen landbouwactiviteiten mee de staat van het milieu en de biodiversiteit. De sociale rol van landbouw wordt nog meer onderschat. Eerst en vooral is landbouw de basis voor voedselzekerheid en het overleven van mensen. Maar landbouw is ook de hoofdactiviteit van het platteland, die bijdraagt tot andere sectoren van de rurale economie en evenzeer bijdraagt aan sociale cohesie, het gemeenschapsleven en de beleving van religie. Zoals je geen prijs kunt zetten op het genot van fietsen of wandelen in landschappen zoals de Polders of de Kempen, zo is de reikwijdte van de ecologische en sociale bijdragen van de landbouw voor het leven in het Zuiden (en het Noorden) ook onberekenbaar en dus onbetaalbaar.

Ook het concept van armoede wordt door de Wereldbank teruggebracht tot een berekening van de grens van 1 dollar (extreme armoede) of 2 dollar per dag. Armoede is veel meer dan inkomensverlies en gaat vaak gepaard met een verlies aan cultuur en diversiteit.

We suggereren een vervolg

Twintig jaar geleden discussieerde men over klimaatverandering, maar er werd niets aan gedaan door regeringen. Nu we volop de gevolgen zien – en de mensen in het Zuiden die aan den lijve ondervinden – staan we voor grotere en meer radicale uitdagingen. De landbouw is wellicht de meest gevoelige sector voor klimaatverandering. De zoektocht naar alternatieve brandstoffen om schaarste en CO2 uitstoot te vermijden, met name de teelt van energiegewassen zorgt voor een toenemende spanning tussen voedsel- en energieproductie.

Het gebrek aan een onderbouwde visie op landbouw in dit rapport zorgt mee voor een gebrek aan aanzetten om tot die noodzakelijke radicale veranderingen te komen. Gezien de Wereldbank een prominente rol speelt in het promoten en het financieren van structurele aanpassingen; in het promoten van een handelsagenda waarvan nu erkend wordt dat deze onvoldoende aandacht besteedt aan de behoeften van ontwikkelingslanden en aan de te grote machtsconcentratie van enkele firma’s op de wereldmarkt; en in het financieren van projecten die aanzienlijke milieuschade veroorzaakten, zou het wenselijk zijn dat de Wereldbank een nieuwe agenda voor zichzelf formuleert. Deze nieuwe agenda bevat denkpistes over de rol van een internationale financiële instelling in het bijstaan van regeringen en gemeenschappen om de instituties en de fysieke infrastructuur op te bouwen die nodig zijn voor een duurzame en productieve landbouwsector die klaar is voor de uitdagingen waar ze voor staat. Misschien gaan we dit kunnen lezen in het vervolg van dit Wereldontwikkelingsrapport 2008, met als titel “De Rol van de Wereldbank in de Opbouw van Duurzame en Eerlijke Landbouwsystemen voor de toekomst”?

Bart Bode – Broederlijk Delen Cel Politiek