Q&A : Broederlijk Delen bespioneerd door Colombiaanse inlichtingendienst

Via MO* en andere media raakte bekend dat Broederlijk Delen door de Colombiaanse inlichtingendienst DAS wordt bespioneerd. Het DAS gaf de opdracht Broederlijk Delen in de gaten te houden, de relaties van een medewerkster in kaart te brengen en te verhinderen dat Broederlijk Delen EU-financiering zou verkrijgen. Dit betekent een schending van de mensenrechten en een zware inbreuk op de privacy.

Wat is het DAS?

Het DAS (Departamento Administrativo de Seguridad) is de veiligheids- en inlichtingendienst van Colombia. Officieel staat het in voor het vergaren van inlichtingen in binnen- en buitenland om de binnenlandse veiligheid te garanderen (migratiefenomeen, de stijging van de criminaliteit en het bewaren van de publieke orde) daarnaast is het ook verantwoordelijk voor het waarborgen van de veiligheid van bedreigde personen.

Het agentschap telt bijna 7.000 werknemers en is gevestigd in 27 van de 32 departementen in Colombia. (ter vergelijking: de Belgische Staatsveiligheid telt ± een 400-tal werknemers). Het DAS staat onder directe bevoegdheid van de president en rapporteert ook rechtstreeks aan hem.

Waarom heeft Colombia zo’n zwaar uitgebouwde veiligheidsdienst?

Colombia is een land dat al vijftig jaar lang verwikkeld zit in een gewapend conflict. Sinds de jaren ’60 ontstonden diverse linkse guerrillagroepen, waarvan nu nog de FARC en het ELN actief zijn. Grootgrondbezitters richtten privélegers op ter verdediging van hun land. Daaruit ontstonden de extreemrechtse paramilitaire milities, die zich groepeerden in de AUC. Zowel de FARC, het ELN als de AUC staan op de internationale lijst van terroristische organisaties. In de jaren ’80 werd het conflict verder aangewakkerd met de exponentiële groei van de cocaïnemaffia, die zich ook op grote schaal bewapende. De strijd tegen paramilitair geweld, guerrilla, cocaïnemaffia, corruptie en machtsmisbruik is van voortdurende invloed op de politieke situatie. In 2002 kwam president Uribe aan de macht met de belofte om de linkse rebellen manu militari uit te schakelen. Een studie uit 2008 toont aan dat de overheidsuitgaven voor defensie, veiligheid en politie 6,5% van het BNP bedragen, dat is méér dan het budget voor onderwijs en gezondheidszorg samen. Het DAS vervult sinds het aantreden van president Uribe een geprivilegieerde rol in het verwerven van inlichtingen om het ‘terrorisme’ in zijn land aan banden te leggen.

Waarmee kwam het DAS recent in opspraak?

Vorig jaar nog kwam een omvangrijk schandaal aan het licht, ondermeer door een diepgaand onderzoek van een plaatselijk kwalitatief tijdschrift. Het DAS bleek een grootschalige operatie opgezet te hebben om tegenstanders van het huidige regime te bespioneren en te neutraliseren, zonder dat daarvoor een gerechtelijk bevel was gegeven. Het betrof niet alleen het illegaal afluisteren van telefoonlijnen, het onderscheppen van e-mail, maar ook het fotograferen van verdachte personen en hun familieleden. Burgers uit alle mogelijke groepen die kritisch staan tegenover de huidige regering werden geviseerd: leden van de oppositie, mensenrechtenorganisaties, vakbonden, journalisten en zelfs magistraten van het hooggerechtshof. Bovendien werd de inlichtingendienst ervan verdacht lastercampagnes te hebben opgezet en mee aan de basis te liggen van bedreigingen en moordzaken die in tussentijd gepleegd zijn door extreemrechtse paramilitaire groeperingen.

Is dit de eerste keer dat het DAS in opspraak komt?

Neen. Al vijf jaar geleden brachten diverse belangrijke media aan het licht dat toenmalig directeur Jorge Noguera betrokken was bij de infiltratie van paramilitairen in de structuren van het DAS. Daarnaast kwam aan het licht dat het DAS op illegale wijze als “links” bestempelde mensenrechtenactivisten, leden van de oppositiepartijen en journalisten bespioneerde. Gezien deze personen “er misschien van verdacht konden worden sympathisanten van de guerrilla te zijn”, kreeg deze affaire relatief weinig aandacht. De zaak ging pas echt aan het rollen toen bleek dat leden van het hooggerechtshof en leiders van de traditionele partijen evengoed bespioneerd werden. Er volgden gerechtelijke onderzoeken en enkele veroordelingen, maar de president bleef volhouden dat het ging om een poging om het DAS te beschadigen en het land te destabiliseren. Toen het parket de kantoren van het DAS binnenviel in 2009, kwam de omvang en de ernst van de feiten verder aan het licht. Diverse operaties met de namen ‘Amazonas’, ‘Transmilenio’, ‘Bahía’, ‘Halloween’, ‘Arauca’, ‘Intercambio’, ‘Risaralda’, ‘Internet’ en ‘Europa’ werden ontdekt, allen gericht op het counteren van instanties die kritisch staan ten aanzien van het regime.

Welke bedoeling had de spionageoperatie van het DAS?

Doelstellingen waren onder andere: verdeling zaaien binnen de oppositiebewegingen en de acties van Colombiaanse en buitenlandse ngo’s te neutraliseren. De strategieën die hiervoor werden gebruikt: ngo’s en oppositiebewegingen in diskrediet brengen en saboteren door allianties te sluiten tussen de Colombiaanse en buitenlandse inlichtingendiensten, de pers in te schakelen, sabotage te plegen, bedreigingen te doen en chantage uit te oefenen. Het zwaarst weegt het dossier tegen voormalig directeur Noguera, die zich in 2005 liet ontvallen dat het DAS namen van “verdachte personen” doorspeelde aan paramilitaire groepen. Verschillende personen die voorkwamen op de lijsten van het DAS, zijn effectief ook vermoord.

Waarom worden onze mensenrechtenpartners geviseerd door het DAS?

De Colombiaanse mensenrechtenorganisaties en sociale bewegingen werken sinds het aantreden van Uribe in een sfeer van wantrouwen en soms zelfs openlijke vijandigheid. Het regime heeft ervoor gekozen om het Colombiaanse conflict via militaire weg op te lossen en gaf daarvoor grote autonomie aan leger, veiligheidsdiensten en politie. Dat mensenrechtenorganisaties nauwlettend toekijken op misbruiken van die macht, wordt niet in dank afgenomen. Herhaaldelijk werden onze partners door de president zelf gestigmatiseerd als “antipatriottische organisaties” of “handlangers van de guerrilla”. Onze partnerorganisaties vertegenwoordigden al meermaals slachtoffers in ophefmakende gerechtszaken over massamoorden begaan door paramilitaire groepen waarin de medeplichtigheid van het leger is aangetoond. Door hun volgehouden onderzoekswerk, konden de Colombiaanse mensenrechtenorganisaties ook aantonen dat het leger in de afgelopen jaren meer dan 2000 burgers heeft geëxecuteerd en deze daarna heeft voorgesteld als omgekomen guerrillastrijders. Daarnaast hebben mensenrechtenorganisaties ook een belangrijk aandeel gehad in het blootleggen van de banden tussen de illegale paramilitaire groeperingen en politici tot op het hoogste niveau, grotendeels politici van de regeringspartijen.

Welke impact heeft het DAS-schandaal op de partnerorganisaties van Broederlijk Delen?

De spionageaffaire heeft een grote impact op de medewerkers van mensenrechtenorganisaties. Niet alleen zijzelf, maar ook hun familie en kinderen worden geviseerd en dat zorgt voor emotionele destabilisatie. De groeiende golf van bedreigingen en intimidaties door onbekenden creëert een sfeer van onveiligheid en machteloosheid. Het verzamelen en lekken van gevoelige informatie over organisaties, kan er ook voor zorgen dat organisaties onderling wantrouwig worden en zich meer op zichzelf terugplooien, waardoor een krachtige gezamenlijke reactie verhinderd wordt. In 2009 heeft een brede coalitie van mensenrechtenorganisaties en ngo’s daarom een campagne opgezet om de legitimiteit van de mensenrechtenactivisten aan te tonen en hun werk te ondersteunen. Meer informatie hierover vind je op www.colombiadefensores.org

Wat is “Operatie Europa”?

Het DAS beperkte zijn activiteiten niet tot het nationale grondgebied, maar was actief tot in het Europese Parlement en de VN-instellingen. Het nieuws werd in april 2010 bekend gemaakt door het Spaanse Europarlementslid Romeva, tijdens een debat over de EU-strategie voor Latijns-Amerika. Het DAS verzamelde informatie via spionage, afluisterpraktijken en e-mailcontrole. Hiermee moesten instanties zoals de subcommissie mensenrechten van het Europese parlement in diskrediet gebracht worden. Een bijkantoor van het DAS werd geïnstalleerd in Europa om audiovisuele opnames te maken van “opposanten van de Colombiaanse regering”, er werd een lijst aangelegd van welke Europarlementairen het regime al dan niet genegen zijn.

Waarom worden Broederlijk Delen en andere Belgische en Europese organisaties (Oxfam Solidariteit en OIDHACO) geviseerd?

Broederlijk Delen werkt samen met een aantal mensenrechtenorganisaties en sociale bewegingen in Colombia. Zij komen op voor de rechten van de slachtoffers van het conflict en willen een einde maken aan het klimaat van straffeloosheid. Één van de gesteunde activiteiten is de opmaak van periodieke rapporten over de mensenrechtenschendingen die begaan worden door diverse gewapende actoren, zowel de illegale actoren als ook het leger, de politie en de veiligheidsdiensten. Daarnaast faciliteren we via het Belgische netwerk voor Colombia en via het Europese netwerk OIDHACO bezoeken uit Colombia aan onze Belgische en Europese politici. Op die manier willen we ervoor zorgen dat de kritieke toestand van de mensenrechten in dit land ook hier door onze beleidsmakers wordt opgevolgd.

Welke informatie werd er over Broederlijk Delen ingezameld?

Broederlijk Delen kreeg een kopie van een document van de G3 groep van het DAS (een speciale entiteit binnen het departement dat instond om ngo’s te onderzoeken), d.d. 11 maart 2005. In dit document geeft de G3 letterlijk de opdracht Broederlijk Delen te bespioneren. Volgende vragen worden hierin geformuleerd: Wat is de missie en de visie van Broederlijk Delen?, In welke landen werkt Broederlijk Delen?, Welke banden buiten professionele zou Patricia Verbauwhede hebben met medewerkers van de partnerorganisaties in Colombia?, Welke Colombiaanse organisaties financiert Broederlijk Delen?, Waar bevindt de hoofdzetel van Broederlijk Delen zich?… Daarnaast geeft het DAS ook de opdracht ‘te verhinderen dat Broederlijk Delen EU-financiering zou bekomen’ en ‘ervoor te zorgen dat Broederlijk Delen zijn financiering aan de partnerorganisaties in Colombia zou stopzetten’. Als bijlage bij de opdracht zat een onderschepte e-mail van Patricia Verbauwhede aan een Colombiaanse partnerorganisatie. Broederlijk Delen heeft enkel deze opdracht in handen en weet dus niet welke stappen het DAS effectief heeft gezet om de gevraagde informatie te bekomen.

Welke tegenacties worden ondernomen door de Colombiaanse regering?

Sinds het aan het licht komen van de schandalen, heeft de Colombiaanse regering er alles aan gedaan om haar imago in het buitenland te herstellen. De hele zaak ligt bijzonder gevoelig omdat er eind mei verkiezingen zijn in Colombia en de groeiende schandaalsfeer invloed begint te hebben op de populariteit van Uribe en zijn partij. Er zijn tientallen functionarissen van het DAS ontslagen, waaronder 4 directeurs. Broederlijk Delen had in maart 2010 een onderhoud met Felipe Muñoz, de huidige directeur van het DAS. Hij verzekerde dat de problemen aangepakt worden en dat er een grondige hervorming komt van veiligheids- en inlichtingendiensten. De Colombiaanse mensenrechtenorganisaties dringen erop aan dat zij mee betrokken worden in de hervormingen. Ze schatten de kansen op echte verandering echter weinig hoog in als de huidige regime hierover moet onderhandelen.

Gaat Broederlijk Delen zijn communicatiestrategie veranderen na het aan het licht komen van deze feiten?

Het is belangrijk dat het werk dat wij leveren met de partnerorganisaties in Colombia niet in het gedrang komt. Alle projecten en communicatie zijn perfect legaal, er is dus geen rede om onze communicatie niet openlijk te voeren. Het schandaal van het DAS sterkt ons in onze overtuiging dat het broodnodig is de mensenrechtenorganisaties in Colombia te blijven steunen en brede bekendheid te geven aan het werk dat zij doen.

Welke houding nemen Europa en België aan ten aanzien van Colombia?

In 2009 sloot België een investeringsakkoord af met Colombia. Dit besluit werd door het Vlaamse en het Brusselse parlement teruggefloten omwille van het slechte mensenrechtenrapport van de Colombiaanse overheid. Samen met de Belgische ngo’s hebben de vakbonden zwaar gewogen op deze beslissing. Bijna twee derde van de moorden op vakbondsleden ter wereld doen zich immers voor in Colombia. De Europese Unie ondertekende desondanks op 19 mei 2010 op de officiële top in Madrid een vrijhandelsakkoord met Colombia en Peru. Commerciële belangen primeren blijkbaar nog altijd op de aandacht voor mensenrechtenschendingen.