De aderlating van een continent

Verslag van het Broederlijk Delen seminarie Natuurlijke Rijkdommen in Latijns-Amerika (Quito, oktober 2006) 
Alma De Walsche - November 2006

In de dynamiek van de globalisering heeft Latijns-Amerika zich ontwikkeld als hét continent bij uitstek dat leverancier is van grondstoffen. Die nieuwe dynamiek veroorzaakt in het continent niet alleen een ecologische ramp en een nieuw soort aanslag op de fundamentele rechten van de armsten. Het is ook een proces van plundering dat de kansen voor ontwikkeling in de toekomst hypothekeert. Daarom was het ook meer dan terecht dat Broederlijk Delen de verschillende partners uit Latijns-Amerika samenbracht in een seminarie om zowel te inventariseren wat ter plaatse gebeurt, als na te denken over de mogelijke alternatieven en strategieën om die gestalte te geven.   

I. ACTUELE CONTEXT

Het milieu op de agenda

Het milieuthema werd lange tijd onbelangrijk geacht. De natuur werd gezien als een onuitputtelijke bron van rijkdom, waar ongelimiteerd beroep op gedaan kan worden. Het groeiende besef van de eindigheid van die natuurlijke rijkdommen, gecombineerd met de stijgende vraag – door de toenemende consumptie van landen als India en China, maar ook door de consumptie in de Westerse wereld - brengt vandaag de milieuproblematiek onder de aandacht.

De natuur als koopwaar 

Het proces van plundering is in Latijns-Amerika meer dan 500 jaar geleden ingezet maar is het afgelopen decennium in een stroomversnelling geraakt. Her vormt onderdeel van een geglobaliseerde economie die gebaseerd is op permanente groei, met een onbeperkt gebruik van die natuurlijke rijkdommen. Latijns-Amerika speelt in die geglobaliseerde economie hoodzakelijk een rol als leverancier van grondstoffen. Het continent is rijk aan petroleum, goud, zilver, nikkel, koper; bossen, water, rivieren, grond (voor bio-energieteelten), biodiversiteit én goedkope arbeidskrachten.

Instanties als de Wereldbank willen doen geloven dat de verkoop van deze rijkdom dé weg is om uit de armoede te geraken. Tegelijk stelt men dat het huidige moment een unieke conjunctuur is waarbij men gebruik moet maken van de kansen die de markt biedt, om een goede prijs te krijgen voor die grondstoffen. Over enkele decennia zullen die kansen er niet meer, zijn want dan heeft men geen behoefte meer aan deze grondstoffen. De drijvende krachten om dit model gestalte te geven, zijn de transnationale bedrijven.

Ook aan de ontwikkelingslanden wil men hetzelfde schema van moderniteit opleggen als het referentiepunt waarnaar gestreefd moet worden. Ontwikkeling is gelijk aan dit neoliberale concept van economische groei en het model van moderniteit dat daaraan gekoppeld is.

In die dominante visie wordt de natuur gezien als louter koopwaar. Die benadering contrasteert heel sterk met de ruimere visie in Latijns-Amerika die ook de culturele en spirituele waarden van de natuur in het centrum plaatst, de natuur als zingevingskader. Tenslotte maakt deze visie ook abstractie van het feit dat de natuur de basis is van het levensonderhoud voor miljoenen armen. Het milieuprobleem is voor de armen in het Zuiden geen luxeprobleem. Het is een fundamenteel probleem van overleving en ontwikkeling.   
 
Repressie en militarisering

Wie zich verzet tegen de dominante visie, wordt als subversief beschouwd. Protest tegen het heersende exploitatiemodel van de natuurlijke grondstoffen wordt systematisch gecriminaliseerd. Dat ondervinden gemeenschappen en hun leiders in Guatemala, Honduras, Mexico, Colombia, Peru, Ecuador, Bolivia, tot in Chili.
De toegang tot die rijkdommen wordt veilig gesteld via militarisering van de waardevolle regio's. Dit veroorzaakt groeiende conflicten over de toegang tot grond, water, voedsel, bossen, biodiversiteit. In Colombia heeft die militarisering en veiligheidsthematiek na enkele decennia van geweld specifieke vormen gekregen (zoals de zogenaamde Democratische Veiligheid, een systeem van “verklikkers”, volksmilities die bewapend worden, onderhandelingen met de paramilitaire groeperingen…)

Het proces van roofbouw op de natuur heeft dus niet alleen een ecologische en economische dimensie, het is ook meer en meer een bron van sociale conflicten. Een veel gebruikte manier om greep te krijgen op de gemeenschappen, is het zaaien van verdeeldheid door leiders of families om te kopen. 

Het nationale belang

In veel landen wordt de nationale wetgeving aangepast om de exploitatie van de natuurlijke rijkdommen te bevorderen. Die aanpassingen van het wetgevend kader vormen het voorbereidende werk voor de golf van concessies die vandaag oprukt over heel het subcontinent. Van Guatemala tot Chili worden gebieden door bedrijven in concessie genomen. Voor de regeringen is dit economisch interessant, maar voor de inwoners en het milieu is het een ramp.

Vanuit economisch oogpunt halen regeringen graag buitenlandse investeerders binnen, zonder stil te staan bij de sociale en ecologische gevolgen. De impact van die plundering wordt steeds groter, de milieukosten van het groeimodel worden steeds meer afgewenteld op het Zuiden en de schade is onomkeerbaar. Nationale regeringen staan vaak machteloos tegenover dit proces en zitten gevangen in de logica van het dominante systeem. Het zijn gegijzelde democratieën in dienst van internationale instellingen en transnationale bedrijven.

Een opmerkelijke evolutie is het feit dat het debat heropend lijkt over de nationalisering van de natuurlijke rijkdommen als alternatief model. In het verleden hebben verschillende Latijns-Amerikaanse landen  pogingen gedaan om hun natuurlijke rijkdommen zelf te exploiteren en op die manier een meerwaarde te creëren (industrialisering, tewerkstelling) die ten goede komt aan de eigen bevolking. In de liberaliseringsgolf van de voorbije decennia leek dit een achterhaald discours. Maar met het aantreden van de regering van Evo Morales in Bolivia, wordt de discussie over dit model opnieuw geopend.

Duurzame ontwikkeling?

Men wil graag doen geloven dat de armen duurzame ontwikkeling in de weg staan, door de aanslag die zij plegen op het milieu. In werkelijkheid is de armoede het probleem. De kloof wordt groter en de onderontwikkeling groeit in de mate dat het overheersende economische model zich met meer kracht doorzet. Bovendien groeit niet alleen de armoede, maar worden ook de mogelijkheden om zich uit die armoede te bevrijden, kleiner. 

Men spreekt ook over propere technologieën als de oplossing. Die zijn erg belangrijk, maar ontoereikend om de effecten van de vernieling van de ecosystemen te herstellen en vertrekken ook niet vanuit een andere relatie met de gemeenschappen. Het gaat enkel om het verzachten van de impact, niet om een fundamenteel andere benadering.

Het milieu toont ook duidelijk dat het westers ontwikkelingsmodel niet veralgemeenbaar is voor heel de mensheid, we hebben slechts één planeet. Er is dringend nood aan een nieuwe ethiek om gevoeligheid te wekken voor deze problematiek.

Twee logica’s

De dominante economische benadering enerzijds en de beleving van de bevolking die woont in de regio's waar die natuurlijke rijkdommen zich bevinden anderzijds,  situeren zich in twee totaal verschillende logica's die onverzoenbaar zijn. Hoe moeten we die contradictie hanteren? Over welke instrumenten beschikken we en hoe kunnen we die optimaliseren? Wat is het doel dat we voor ogen hebben en hoe kunnen we daar geraken? Dat zijn de vragen waar we antwoorden op moeten zoeken. 

II . HET WEERWERK 

"Resistencia"

Actief verzet is het sterkste wapen dat vandaag gehanteerd wordt, meestal zonder media-aandacht en vaak in een erg conflictieve omgeving van criminalisering van protest (zoals in Guatemala, Peru, Bolivia, Colombia…) Dat actieve verzet is geworteld in een eigen geschiedenis die hiervoor de spirituele kracht aanreikt, vanuit de traditie en de herinnering aan eerdere vormen van verzet.

Inheemse culturen, met hun wereldbeeld en waardepatroon dat haaks staat op het dominante model, zijn een bron van inspiratie om weerstand te bieden en vast te blijven houden aan alternatieven, aan eigen waarden, gewoonten en gebruiken.

De kracht en de impact van die inheemse alternatieven mogen echter niet geïdealiseerd worden. Er is immers veel erosie in die inheemse culturen en de alternatieve modellen die daarin te vinden zijn, zijn soms te weinig ontwikkeld of te zwak om in een bredere context te functioneren. Bovendien dragen ook andere –niet inheemse- sectoren van armen waardevolle experimenten van verzet aan. Het is wel belangrijk de autonomie te behouden, zelf (als lokale gemeenschap) de lijn te bepalen, zich niet te laten omkopen voor een andere visie. Het is ook belangrijk te erkennen dat NGO’s en gemeenschappen niet altijd op dezelfde golflengte zitten. Het is belangrijk dat de gemeenschappen zelf de motor zijn van het verzet en dat “externe” krachten zich eerder als bondgenoot opstellen dan wel als actor.

Sensibilisering  en  netwerking

Het gaat om een impact op het milieu die zich vaak situeert op het platteland. Toch is het essentieel ook de stedelijke bevolking te betrekken bij de problematiek, omdat ook hun belangen op het spel staan (voedselvoorziening, gezondheid, huisvesting…) Het gaat ook vaak om complexe dossiers. Het creëren van een draagvlak voor acties en mobilisatie, door het verspreiden van informatie en getuigenissen, is erg belangrijk. Focussen op de impact op de gezondheid werkt vaak, omdat dit iedereen aanbelangt.

De gelijkenissen in de problemen en ook in de antwoorden op die problemen, zijn treffend. Vandaar het belang om krachten te bundelen, netwerken te versterken, informatie uit te wisselen (over de realiteit, over de concrete transnationale bedrijven, over de te volgen strategie, over de experimenten en de opgedane ervaringen…) of gezamenlijke activiteiten te plannen (regionale fora, lobbyen op nationaal en internationaal vlak…..) 

Het nationale, het regionale en het internationale niveau kunnen functioneren als een hefboom en klankbord, om ruchtbaarheid te geven aan de eisen van de getroffen gemeenschappen en om druk uit te oefenen. Uit de getuigenissen van oa. Oilwatch en Red de Bosques bleek echter dat het lokale niveau steeds op de eerste plaats komt. Hoewel dikwijls gezegd wordt “eenheid maakt macht”, is het niet verstandig om de strijd te veel te willen sturen vanuit een hoger niveau. Een veelheid aan lokale processen van verzet is immers veel moeilijker uit te schakelen dan een centraal gestuurd proces.

Actievoering en campagnes

Soms gaat het erom snel in te spelen op een problematiek waarmee men in al zijn impact geconfronteerd wordt, zoals de expansie van de mijnbouw in Peru op een ogenblik dat het sociale weefsel kapot is gemaakt door de interne oorlog, of zoals de invasie van concessies in Guatemala, die de dynamiek van het vredesproces doorkruist. Het is dan belangrijk snel een strategie te bepalen, acties te ondernemen en bondgenoten te zoeken. Dit moet op de eerste plaats lokaal gebeuren, maar ondersteuning via de netwerking is essentieel. 

Initiatieven van advocacy, volksraadplegingen, directe democratie…zijn nodig om zoveel mogelijk medestanders te verwerven die beslissingen kunnen beïnvloeden.

Op verschillende plaatsen hebben volgehouden acties ook resultaten opgeleverd en werden projecten tegengehouden. (bv. Tambo Grande in Peru, bv. park Ayopaya, bij Cochabamba in Bolivia, Sarayacu in Ecuador…)

Eén van de vragen die daarbij rijzen is: hoe ver gaat men in de relatie met de bedrijven? Geloven we in onderhandelingen en overleg? (cf. in Bolivia dwongen de Guarani eisen af van Repsol, terwijl het internationaal netwerk Oilwatch niet gelooft in onderhandelingen met petroleummaatschappijen)

Uit de ervaring is ook gebleken dat acties om en in de gebouwen van de transnationale bedrijven  ook wel impact hebben.

Het juridisch kader

Het benadrukken van collectieve rechten tegenover individuele rechten geeft sterkte aan een gemeenschap maar is een moeilijk instrument dat – precies omwille van de belangen van de industrie-  nog lang niet algemeen aanvaard is. Toch is de Conventie 169 van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) een internationaal erkende juridische norm die kan gebruikt worden in de strijd en waar in het bijzonder de inheemse gemeenschappen beroep op doen. Daarnaast kunnen gemeenschappen bij bv. mijnbouwprojecten zich beroepen op ‘het recht om geïnformeerd te zijn’ en ‘het recht om geraadpleegd te worden” . Beide rechten worden vaak met de voeten getreden, of zijn door de gemeenschappen onvoldoende gekend.

Tegenover SCR- initiatieven (Social Corporate Responsability, d.i. sociaal en ethisch verantwoord ondernemen) moet men eerder zeer kritisch staan: vaak dienen die om het imago van het bedrijf op te smukken, terwijl er aan de praktijken van dat bedrijf weinig verandert. Men geeft die bedrijven door het label eigenlijk een alibi.

Bouwen aan alternatieven

In Bolivia waait een nieuwe wind sinds Evo Morales er president werd. Het is zeker nog te vroeg om dit beleid als alternatief te wegen en te evalueren. Er zijn wel een aantal opmerkelijke processen aan de gang, zoals de nationalisering van de olie en gasexploitatie en het bouwen aan een TCP (Tratado de Comercio de los Pueblos ) ipv TLC (Tratado de Libre Comercio).

III. OPDRACHTEN EN ONBEANTWOORDE VRAGEN

Er is wel gewerkt rond afzonderlijke thema’s in groepen (zie Spaanstalig verslag) maar tijd voor discussie en uitklaring van fundamentele vraagstellingen was er niet. Toch kwamen er belangrijke bedenkingen op tafel die door Broederlijk Delen en de partners mee verder genomen kunnen worden. Zoals:

• Uitklaren wat we verstaan onder “ontwikkeling” in het perspectief van de eindigheid van de natuurlijke hulpbronnen.  Welk ontwikkelingsmodel willen we, rekening houdend met de grenzen van de planeet en de behoeften van nog zoveel armen?
• Gaat het enkel om het verwisselen van eigenaars, machthebbers en machtsrelaties, of gaat het werkelijk om het gestalte geven van een ander model? Willen we nog wel exploitatie van natuurlijke rijkdommen? Willen we nog mijnbouw of petroleumexploitatie? Wie moet dat dan doen? Ten behoeve van wie? Onder welke voorwaarden?
• Onderdeel van een strategie van actieve weerbaarheid is ook het ontwikkelen van een gemeenschappelijk taalgebruik en het hanteren van gemeenschappelijke begrippen om de gezamenlijke strijd duidelijk te maken; (soevereiniteit, milieurechtvaardigheid, ecologische schuld,  Madre Naturaleza, tierra y territorio ...)
• Welke rol spelen de media in dit verhaal? Hoe kunnen we meer zichtbaarheid geven aan dit thema en welke alternatieve kanalen hebben we hiervoor ter beschikking?
• Moet het verzet tegen de dominante logica gevoerd worden met dezelfde instrumenten en dezelfde schema's, hetzelfde taalgebruik en dezelfde economisch geïnspireerde argumenten? Dan gaan we altijd verliezen want we hebben minder middelen. We zullen altijd de zwakkere zijn - en dan zullen cruciale perspectieven en dimensies genegeerd blijven.
• Er moet werk gemaakt worden van het ontwerpen van een ethiek die aangepast is aan het nieuwe concept dat we willen ontwikkelen. We moeten bouwen aan een ethiek die niet individualistisch en utilitaristisch is maar die vertrekt vanuit waarden als integratie, respect en solidariteit. Niet alleen respect met de medemens maar ook met de natuur en met de toekomstige generaties.
• Toegang tot kennis en wetenschap zijn erg belangrijk, maar die moeten een plaats krijgen als 'organische kennis', ten dienste van rechtvaardige processen.
• De Buitenlandse Schuld moeten we stellen tegenover de geaccumuleerde ecologische schuld en vergelijkende modellen uitwerken waarin die ecologische schuld zichtbaar wordt gemaakt. Aan wie moet die schuld gevorderd worden? In welke vormen zou die kunnen terugbetaald worden?
• Zijn de alternatieven die we voor ogen hebben romantische projecties, zijn dit niches van verzet die niet méér zijn dan een kiezel in de schoen van het systeem en hoogstens geplande projecten vertragen? Of gaat het werkelijk om perspectieven die een nieuwe weg openen en een nieuw model gestalte zullen geven?

"Nos sacan de nuestra habitat y nos matan,
porque nuestro propio pensamiento que es diferente,
es una amenaza para ellos"
(Ze halen ons uit onze leefomgeving en ze doden ons,
omdat ons eigen manier van denken verschillend is,
omdat ze een bedreiging is voor hun)